خبر اينكه وقتى بگويد : ( الحمد للّه ربّ العالمين ) به توضيح معنى حمد ، و نام جليل « اللّه » و تنزيه آن از آنچه شايسته نيست نياز دارد ، سپس معنى عالم و چگونگى آن با همهء انواعى كه دارد كه شمارهء آنها به هزار مىرسد ، چهارصد عالم در خشكى ، و ششصد عالم در دريا ، تمام اينها بيان مىخواهد ، و چون مىگويد : ( الرّحمن الرّحيم ) بيان اين دو اسم جليل ، و بزرگى و جلال آنها و معنايشان مورد حاجت است ، و آنگاه نياز هست كه تمام اسماء و صفات خداوند بيان شود ، و حكمت اينكه اين دو اسم فقط در اينجا ياد شده روشن گردد ، و چون گويد : ( مالك يوم الدين ) بيان آن روز و أهوال و أحوال و مواقف آن مورد نياز است ، و هنگامى كه بگويد : ( ايّاك نعبد و ايّاك نستعين ) شناخت معبود ، و عبادت و چگونگى و توصيف آن و انواع عبادت و نحوهء اداء آن ، بيان گردد ، و صفت عبادتكننده ، و استعانت و چگونگى آن روشن شود ، و چون مىگويد : ( اهدنا الصّراط المستقيم . . . ) تا آخر سوره ، نياز هست كه هدايت و صراط مستقيم و أضداد آن بيان گردد ، و نيز كسانى كه مورد غضب خداوند هستند ، و گمراهان و صفات آنان توضيح داده شود ، و آنها كه مورد رضاى خداوند مىباشند و صفات و روش ايشان بيان گردد ، بنابراين وجوه است آنچه على [ عليه السلام ] فرموده .
الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — صفحة 586
مساهمون: جلال الدين السيوطي
ص٥٨٦