( فبأىّ ) ، ( سأنزل ) مگر چند مورد : ( أ ئنكم لتشهدون ) ، ( أ ئنكم لتأتون ) در سورههاى النمل و العنكبوت ، ( أ ئنّا لتاركوا ) ، و ( أ ئنّ لنا ) در سورة الشعراء ، ( أ ئذا متنا ) ، ( أ ئن ذكرتم ) ، ( أ ئفكا ) ، ( أئمة ) ، ( لئلّا ) ، ( لئن ) ، ( يومئذ ) ، ( حينئذ ) كه با ياء نوشته مىشود مگر ( قل أ ؤنبّئكم ) ، و ( هؤلاء ) كه با واو بايد نگاشت .
و اگر در وسط باشد به حرف حركتش نوشته مىشود ، مانند : ( سأل ) ، ( سئل ) ، ( نقرؤه ) ، مگر ( جزاؤه ) در سه مورد سورهء يوسف ، و ( لأملأنّ ) ، و ( امتلئت ) ، و ( اشمأزت ، و ( اطمأنّوا ) كه در اينها حذف شده است . و گر نه اگر همزه مفتوح يا مكسور باشد يا ما قبلش مضموم ، يا خود آن مضموم و ما قبل آن مكسور باشد ، پس به حرف آن نوشته گردد ، مانند : ( الخاطئة ) ، و ( فؤادك ) ، ( سنقرئك ) .
و اگر ما قبل آن ساكن باشد حرف آن حذف مىگردد ، مانند : ( يسئل ) ، ( لا تجأروا ) ، مگر ( النّشأة ) و ( موئلا ) در سورة الكهف .
و اگر ما قبلش ألف ، و خود همزه مفتوح باشد ، پيشتر گذشت كه حذف مىگردد ، چون با ألفى ديگر مانند خودش جمع مىشود ، زيرا كه همزه در اين صورت به شكل آن رسم مىگردد ، مانند : ( أبناءنا ) ، همچنين از ( قرءانا ) در دو سورهء يوسف و الزخرف حذف شده است .
و اگر مضموم يا مكسور باشد حذف نمىگردد ، مانند : ( آباؤكم ) ، ( آبائهم ) ، مگر : ( أوليؤهم ) ، ( الى أوليئهم ) در سورة الأنعام ، ( إن أوليؤه ) در سورة الأنفال ، ( نحن أوليؤكم ) در سورهء فصلت .
و اگر بعد از حرف مجانس خودش باشد ، نيز قبلا گذشت كه حذف مىشود ، مانند : ( شنئان ) ، ( خاسئين ) ، ( مستهزءون ) .
و هرگاه همزه در آخر باشد ، با حذف حركت ما قبل آن خوانده مىشود ، مانند :
( سبأ ) ، ( شاطى ) ، ( لؤلؤ ) مگر در چند جا : ( تفتؤا ) ، ( يتفيؤا ) ، ( أتوكّؤا ) ، ( لا تظمؤا ) ، ( ما يعبؤا ) ، ( يبدؤا ) ، ( ينشؤا ) ، ( يذرؤا ) ، ( نبؤا ) ، ( قال الملؤا ) اوّلى در قد افلح ، و سهء ديگر در سورة النمل ، ( جزاؤ ) در پنج مورد ، دو جاى سورة المائدة ، و در الزمر و الشورى و الحشر ، ( شركؤا ) در سورههاى الانعام و شورى ، ( يأتهم نبؤا ) در الانعام و الشعراء ، ( علمؤا بنى ) ، ( من عباده العلمؤا ) ، ( الضّعفؤا ) ، در سورههاى ابراهيم و غافر ، ( فى أموالنا ما نشؤا ) ، ( و ما دعؤا ) در سورهء غافر ، ( شفعؤا ) ، در سورة الروم ، ( انّ هذا لهو البلؤا ) ، ( بلؤا مبين ) ، در سورة الدخان ، ( برآؤا منكم ) كه تمام اينها با واو نوشته مىشود .
الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — صفحة 534
مساهمون: جلال الدين السيوطي
ص٥٣٤