و ابن أبى حاتم از حسن آورده كه گفت : بر پيغمبر صلّى اللّه عليه ( و آله ) و سلّم آيهاى شديدتر از اين نازل نشد :
( وَ تُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ . . . )
« 1 » .
و ابن المنذر از ابن سيرين آورده كه : نزد آنها ( صحابه ) چيزى ترسانندهتر از اين آيه نبود :
( وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَ بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَ ما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ )
« 2 » .
و از أبو حنيفه است كه : ترسانندهترين آيه در قرآن :
( وَ اتَّقُوا النَّارَ الَّتِي أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ )
« 3 » است .
و ديگرى گفته :
( سَنَفْرُغُ لَكُمْ أَيُّهَ الثَّقَلانِ )
« 4 » مىباشد ، و لذا يكى از علما گفته :
اگر اين كلمه را از نگهبان ده كوچكى بشنوم خوابم نمىبرد .
و در نوادر ابو زيد آمده : مالك گفت : دشوارترين آيه بر هواپرستان فرمودهء خداوند است :
( يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَ تَسْوَدُّ وُجُوهٌ . . . )
« 5 » پس تأويل آن را براى هواپرستان بازگو كن .
و ابن أبى حاتم از ابو العاليه آورده كه گفت : دو آيه در كتاب خدا هست كه چقدر بر كسانى كه دربارهء آن جدل مىكنند سنگين است :
( ما يُجادِلُ فِي آياتِ اللَّهِ إِلَّا الَّذِينَ كَفَرُوا )
« 6 » ،
( وَ إِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِي الْكِتابِ لَفِي شِقاقٍ بَعِيدٍ )
« 7 » .
و سعيدى گفته : سورة الحج از شگفتيهاى قرآن است ، در آن آيات مكى و مدنى ، حضرى و سفرى ، ليلى و نهارى ، حربى و سلمى ، و ناسخ و منسوخ آمده است ، مكى از اول آيهء سىام تا آخر سوره ، و مدنى از آغاز آيهء پانزدهم تا اول سىام ، و ليلى پنج آيه از اول آن ، و نهارى از اول آيهء نهم تا آغاز آيهء دوازدهم ، و حضرى تا آيهء بيستم مىباشد .
مىگويم : و سفرى اوّل آن است ، و ناسخ :
( أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ . . . )
« 8 » ، و منسوخ :
( اللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ . . . )
« 9 » مىباشد كه آيهء سيف ( - شمشير ) آن را نسخ كرده ، و نيز فرمودهء خداوند :
( وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ . . . )
« 10 » كه
( سَنُقْرِئُكَ فَلا تَنْسى )
« 11 » ناسخ آن است .
و كرمانى گفته : مفسرين ذكر كردهاند كه فرمودهء خداوند :
( يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهادَةُ بَيْنِكُمْ . . . )
« 12 » از دشوارترين آيات قرآن است از لحاظ حكم و معنى و إعراب .
هامش
( 1 ) أحزاب ، 37
( 2 ) بقرة ، 8
( 3 ) آل عمران ، 131
( 4 ) رحمن ، 31
( 5 ) آل عمران ، 106
( 6 ) غافر ، 4
( 7 ) بقرة ، 176
( 8 ) حج ، 39
( 9 ) حج ، 69
( 10 ) حج ، 52
( 11 ) أعلى ، 6
( 12 ) مائدة ، 106