و حشر در اين سوره نيست و اين همان مقدار است كه به قلب و دل مربوط مىشود ، و امّا آنچه با زبان و اعضاى بدن تحقق مىيابد در غير اين سوره است ، پس چون فقط أعمال قلب در آن هست آن را قلب ناميده ، و از او دستور داده كه آن را نزد محتضر بخوانند ، زيرا كه در آن هنگام زبان كم نيرو ، و اعضا از كار مىافتد ، ولى دل به سوى خداى تعالى متوجه و رهسپار مىگردد ، و از غير خدا بازگشته و روى گردانده است ، پس چيزى نزد او خوانده شود كه دلش را نيرو بخشد ، و تصديقش را نسبت به امور سهگانه شديدتر گرداند .
و اختلاف شده كه معنى اينكه سورة الاخلاص معادل ثلث قرآن است چيست ؟
گفته شده : مثل اينكه رسول خدا صلّى اللّه عليه ( و آله ) و سلّم شنيد كه شخصى آن را تكرار مىكند مانند كسى كه ثلث قرآن را خوانده باشد ، پس بر اين منظور جواب داد ، ولى اين گفته از ظاهر حديث دور است ، و ساير طرق حديث آن را رد مىكند .
و بقولى : چون قرآن مشتمل بر قصهها و شرايع و صفات مىباشد ، و سورة - الاخلاص همهاش صفات است ، پس به اين اعتبار ثلث قرآن شمرده شده است .
و غزالى در جواهر گفته : معارف مهم و عمدهء قرآن سه است : شناخت توحيد ، و راه راست ، و آخرت ، و اين سوره مشتمل بر قسمت اول است ، پس ثلث قرآن است .
و نيز بهطورىكه رازى از او نقل كرده گفته است : قرآن مشتمل بر دلايل قاطع بر وجود خداوند تعالى و وحدانيت و صفات او است ، يا صفات حقيقت ( ذات ) يا صفات فعل ، و يا صفات حكم ، پس اينها سه امر است ، و اين سوره مشتمل بر صفات حقيقت است ، پس ثلث است .
و الخويى گفته : مطالبى كه در قرآن هست عمدهاش اصول سهگانه است كه به آنها اسلام صحيح و ايمان حاصل است ، اين اصول عبارتند از : معرفت خدا ، و اعتراف به صدق پيامبرش ، و اعتقاد به برانگيخته شدن در پيشگاه خداى تعالى ، و هركس شناخت كه خدا يكى است و پيغمبر راستگو است و روز قيامت واقع و شدنى است ، به حق مؤمن مىشود ، و هركس چيزى از اين مورد را انكار نمايد قطعا كافر است ، و اين سوره اصل اول را مىرساند ، پس از اين جهت ثلث قرآن است .
و ديگرى گفته : قرآن بر دو قسم است : خبر و إنشاء ، و خبر دو قسم است :
الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — صفحة 505
مساهمون: جلال الدين السيوطي
ص٥٠٥