كتاب جامع در نوع خود بىنظيرى شد ، و آن را به همان ترتيب قرآن تنظيم نمودم ، من در اينجا با عبارت مختصرى مبهمات آن را مىآورم و غالبا از نسبت دادن اقوال به صاحبانشان ؛ و تخريج اسانيد خوددارى مىنمايم ، به جهت اختصار و حواله به كتاب مذكور ، و آن را بر دو قسم ترتيب مىدهم :
قسم اول : آنچه از مردان و زنان و فرشته و جنّى مبهم گرديده ، يا تثنيه و جمعى كه نام تمامى آنها شناخته شده ، يا من ، يا الذى هست كه مراد از آن عموم نباشد ، ذكر مىكنيم :
1 - فرمودهء خداى تعالى :
( إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً )
« 1 » : او آدم است و همسرش حوّاء - به مدّ - زيرا كه از موجود حىّ ( - زنده ) آفريده شد .
2 -
( وَ إِذْ قَتَلْتُمْ نَفْساً )
« 2 » نام او عاميل مىباشد .
3 -
( وَ ابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ )
« 3 » او پيغمبر اكرم صلّى اللّه عليه ( و آله ) و سلّم مىباشد .
4 -
( وَ وَصَّى بِها إِبْراهِيمُ بَنِيهِ )
« 4 » : آنها اسماعيل و اسحاق و مدين و زمران و سرخ و نفش و نفشان و أميم و كيسان و سورح و لوطان و نافش مىباشند .
5 -
( وَ الْأَسْباطِ )
« 5 » : فرزندان يعقوب دوازده مرد : يوسف ، روبيل ، شمعون ، لاوى ، يهوذا ، دان ، نفتالى ، بفاء ، مثناة ، جاد ، أشير ، يشجر ، ريالون ، و بنيامين .
6 -
( وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ )
« 6 » : او أخنس بن شريق است .
7 -
( وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي )
« 7 » : صهيب است .
8 -
( إِذْ قالُوا لِنَبِيٍّ لَهُمُ )
« 8 » : او شمويل بوده ، و بقولى : شمعون ، و بقولى :
يوشع .
9 -
( مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ )
« 9 » : مجاهد گفته : موسى است .
10 - ( و رفع بعضهم درجات ) : گفته : محمد است .
11 -
( الَّذِي حَاجَّ إِبْراهِيمَ فِي رَبِّهِ )
« 10 » : نمروذ بن كنعان بوده است .
12 -
( أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلى قَرْيَةٍ )
« 11 » : او عزيز ، و بقولى : أرمياء ، و بقولى :
هامش
( 1 ) بقرة ، 30
( 2 ) بقرة ، 72
( 3 ) بقرة ، 129
( 4 ) بقرة ، 132
( 5 ) من قوله تعالى في البقرة ، 136 ( و يعقوب و الاسباط ) .
( 6 ) بقرة ، 204
( 7 ) بقرة ، 207
( 8 ) بقرة ، 246
( 9 ) بقرة ، 253
( 10 ) بقرة ، 258
( 11 ) بقرة ، 259