نيامده ، در صورتى كه قرآن پر از آن است ، و تعريفش چنين است كه متكلم بر آنچه مىخواهد إثبات كند با دليلى احتجاج نمايد كه معاند را به شيوهء اهل كلام مجاب و ساكت كند .
و از جمله أنواع آن نوعى منطقى است كه نتايج صحيح از آن بدست مىآيد از مقدّمات راستين ، كه إسلاميان أهل اين فن ذكر كردهاند كه أوّل سورة الحج تا فرمودهء خداوند :
( وَ أَنَّ اللَّهَ يَبْعَثُ مَنْ فِي الْقُبُورِ
- و براستى كه خداوند بر مىانگيزد كسانى را كه در قبرها هستند « 1 » پنج نتيجه دارد كه از پنج مقدّمه گرفته مىشود ، اينكه فرموده :
( ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ
- اين دليل است كه خداوند قادر حق است « 2 » زيرا كه نزد ما به خبر متواتر ثابت گرديده كه خداى تعالى با عظمت از لرزش و زلزلهء ساعت قيامت خبر داده ، و صحّت آن قطعى است ، چون اين خبر را كسى گفته كه راستگوييش بثبوت رسيده از آنكه قدرتش ثابت است ، و به تواتر براى ما نقل شده پس حقّ است ، و خبر نمىدهد به حق از آنچه خواهد شد جز حق ، پس خداوند خود حقّ است . و نيز خداى تعالى خبر داده كه مردگان را زنده مىكند ؛ كه چون از از أهوال ساعت قيامت خبر داد ، و حصول فايدهء اين خبر متوقف بر زنده كردن مردگان است تا آن اهوالى كه خداوند براى آنها مىسازد ببينند ؛ و در جاى خود ثابت شده كه خداوند بر هر چيزى تواناست ؛ و از جمله همين زنده كردن مردگان است ، پس خداوند است كه مردگان را زنده مىكند ، و خبر داده كه بر هر چيزى تواناست ، چون خبر داده كه هركس از شياطين پيروى كند ؛ و هركس دربارهء خداوند بدون علم جدل كند عذاب جهنم را به او خواهد چشانيد ، و كسى توان چنين كارى را ندارد جز آنكه بر هر چيزى توانا باشد ، پس خداوند بر هر چيزى تواناست ، و خبر داده كه بدون شك ساعت قيامت خواهد آمد ؛ چون به خبر راستين خبر داد كه انسان را از خاك آفريده ، تا آنجا كه فرمود :
( لِكَيْلا يَعْلَمَ مِنْ بَعْدِ عِلْمٍ شَيْئاً
- تا اينكه پس از علم و هوش هيچ نداند و فهم نكند « 3 » ، و براى اين معنى مثالى آورد به زمين خشكى كه باران بر آن مىبارد ، پس سر سبز و خرم گردد ، و أنواع گياهان زيبا بروياند ، و آنكه انسان را همان گونه كه خبر داده آفريده ، و با خلقت او را جامهء هستى پوشانيده سپس با مرگ او را نيست كرده ، سپس با برانگيختن او را
هامش
( 1 ) حج ، 7
( 2 ) حج ، 6
( 3 ) حج ، 5