در تذكير و يادآورى مىباشد ، و تمام تكاليف و بيان منافع و زيانها ، و أمر و نهى و استحباب از بخش احكام است ، از همين روى سورة الفاتحة امّ القرآن است ، چون هر سه قسم در آن هست ، و سورة الإخلاص چون مشتمل بر يكى از اين سه قسم يعنى توحيد مىباشد .
و ابن جرير گويد : قرآن مشتمل بر سه شىء است : توحيد ، و خبر دادن ، و ديانتها ، و لذا سورة الاخلاص يك سوم قرآن است ، چون مشتمل بر تمام توحيد مىباشد .
و علىّ بن عيسى گفته : قرآن بر سى شىء مشتمل است : آگاه ساختن ، و تشبيه ، و أمر و نهى ، و وعده و وعيد و توصيف بهشت و جهنم ، و آموزش خواندن به نام خدا ، و صفات و أفعال او ، و آموزش إقرار به نعمتهاى إلهى ، و مناظره و استدلال با مخالفين ، و ردّ ملحدين ، و بيان از رغبت و ترس و خير و شر ، و نيكى و زشتى ، و توصيف حكمت ، و شناخت ، و مدح نيكان ، و مذمت فاجران ، و تسليم ، و تحسين ، و تأكيد ، و سرزنش ، و بيان خلقهاى ناپسند ، و آداب ارزنده .
و شيذله گويد : بتحقيق آن سه گونهاى كه ابن جرير گفته تمام اينها را مىگيرد بلكه چندين برابر اينها را نيز شامل مىشود ، چونكه قرآن را نمىتوان كاملا دست يافت ، و عجايب آن را شماره نتوان كرد .
و من مىگويم : كتاب عزيز خداوند بر هر چيزى مشتمل است ؛ امّا أنواع علوم هيچ باب و مسألهاى كه پايه و أصل باشد نيست مگر اينكه در قرآن بر آن دلالتى هست ، و در قرآن است شگفتيهاى مخلوقات ، و ملكوت آسمانها و زمين ، و آنچه در افق بالا و آنچه زير خاك است ، و آغاز آفرينش ، و نامهاى مشاهير پيامبران و فرشتگان ، و چشمههاى أخبار أمم پيشين ، مانند قصّهء آدم با إبليس در بيرون راندنش از بهشت ، و فرزندى كه نامش را عبد الحارث نهاد ، و بالا رفتن ادريس ، و غرق شدن قوم نوح ، و جريان عاد اوّل و دوم ، و قوم ثمود و شتر ، و قوم يونس ، و قوم شعيب ، و اوّلين و آخرين ، و قوم لوط ، و قوم تبّع ، و اصحاب رسّ ، و جريان ابراهيم در احتجاج با قومش و مناظره با نمرود ، و قرار دادن اسماعيل و مادرش در مكه ، و ساختن بيت اللّه ( خانهء كعبه ) ، و قصهء ذبيح ( قربانى نمودن اسماعيل ) ، و قصهء يوسف كه چقدر مبسوط است ، و جريان ولادت موسى و افكندنش در رود نيل ، و كشتن قبطى ، و فرار به مدين و ازدواجش با دختر شعيب ، و سخن گفتن خداى تعالى با او از سوى كوه
الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — صفحة 403
مساهمون: جلال الدين السيوطي
ص٤٠٣