و گروهى در قصههاى گذشتگان و امم سالفهاى كه در آن آمده چشم انداختند ، و اخبار و آثار و وقايعشان را نقل و تدوين نمودند ، تا جايى كه آغاز دنيا و اوّل اشياء را ياد كردند ، و اين فن را تاريخ و قصص خواندند .
و عدّهاى به حكمتها و أمثال و مواعظى كه در آن آمده توجّه كردند كه دلهاى مردان را مىلرزاند و نزديك به اين است كه كوهها را نرم سازد ، وعده و وعيد ، تحذير و تبشير ؛ و ياد مرگ و معاد ، و نشر و حشر ، و حساب و عقاب ، و بهشت و جهنم كه در قرآن است خميرمايهء فصلهاى مواعظ و ريشههاى بازداشتن از بديها شد ، و كسانى كه به اين كار اهتمام ورزيدند خطبا و وعّاظ ناميده شدند .
و جمعى از اصول تعبيرى كه در آن آمده مطالبى برآوردند ، مانند آنچه در قصهء يوسف هست در مورد گاوهاى فربه ، و در مورد خوابهاى دو همزندانى يوسف ، و خواب خود يوسف كه خورشيد و ماه و ستارگان را ديد كه برايش سجده كردند ، و اين فن را تعبير خواب ناميدند ، و تفسير هر خوابى را از قرآن استنباط نمودند ، و هرجا كه بر آنها دشوار مىشد از سنّت كه شرحدهندهء كتاب است برمىآوردند ، و چون آن نيز دشوار مىگشت از حكم و أمثال استخراج مىكردند ، سپس در اصطلاحات عموم مردم در گفتارهايشان ، و عرف و عادات آنها نظر افكندند ، كه قرآن به آن اشاره فرموده :
( وَ أْمُرْ بِالْعُرْفِ
- به عرف أمر كن « 1 » .
و قومى از آيهء ميراثها و سهميّههايى كه در آن ياد شده و غير اينها علم فرايض را برگرفتند ، و از آنها از ذكر نصف و ثلث و ربع و سدس و ثمن حساب فرايض و تقسيم ارث را بدست آوردند ، و احكام وصيتها را استخراج كردند .
و گروهى آياتى كه بر حكمتهاى خيرهكنندهاى كه در شب و روز و آفتاب و ماه و منازل آن ، و ستارگان و برجها و مانند اينها دلالت دارند را نظر كردند ؛ و با مطالعهء آنها علم مواقيت را استخراج نمودند .
و نويسندگان و شعرا به پرمحتوى بودن الفاظ و بديع بودن نظم و خوبى سياق و آغازها و مقاطع و مخلصها ، و گوناگونى خطابهاى قرآن نظر دوختند ، و به اطناب و ايجاز و غير اينها دقّت كردند ، و از آن معانى و بيان و بديع را استنباط نمودند .
و صاحبان اشارات و أهل حقيقت در آن نظر نمودند ، و از الفاظ آن براى آنان
هامش
( 1 ) اعراف ، 199