در سورة البقرة آمده :
( وَ يَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ )
« 1 » ، و در سورة الأنفال آمده :
( كُلُّهُ لِلَّهِ )
« 2 » .
و يا در يك مورد معرفه و مورد ديگر نكره ، و يا يكجا مفرد و جاى ديگر جمع ، يا در جائى به حرفى و جاى ديگر حرفى ديگر ، يا در يك تعبير به طور مدغم ، و به تعبيرى ديگر مفكوك مىآيد ، و اين نوع در نوع مناسبات تداخل مىكند .
اينك مثالهايى با توجيه آنها مىآوريم :
فرمودهء خداى تعالى در سورة البقرة :
( هُدىً لِلْمُتَّقِينَ )
« 3 » ، و در سورهء لقمان :
( هُدىً وَ رَحْمَةً لِلْمُحْسِنِينَ . . . )
« 4 » زيرا كه وقتى در سورة البقرة تمام إيمان را ذكر كرد مناسب آمد كه « متقين » بياورد ، و در آنجا چون رحمت را ذكر كرد مناسب شد كه بفرمايد : « المحسنين » .
فرمودهء خداى تعالى :
( وَ قُلْنا يا آدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُكَ الْجَنَّةَ وَ كُلا )
« 5 » و در سورة الاعراف آمده :
( فَكُلا )
« 6 » به فاء ، گويند : چونكه در سورة البقرة معنى سكنى اقامت گزيدن است ، و در سورة الاعراف مسكن گرفتن ، و چون در سورة البقرة نسبت قول به خداى تعالى است :
( وَ قُلْنا يا آدَمُ )
مناسب شد إكرام بيشترى با واو بيان شود كه بر جمع بين سكنى و خوردن دلالت مىكند ، لذا در آنجا فرمود :
( رَغَداً )
و
( حَيْثُ شِئْتُما )
كه أعم است ، و چون در سورة الأعراف خطاب :
( وَ يا آدَمُ )
است ، با فاء كه بر ترتيب دلالت مىكند تعبير آمده ، زيرا كه خوردن از بهشت بعد از سكونت گزيدن مىباشد ، و ( من حيث ) كه در اينجا آمده عموميت معنى ( حيث شئتما ) را ندارد .
فرمودهء خداى تعالى :
( وَ اتَّقُوا يَوْماً لا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً وَ لا يُقْبَلُ مِنْها شَفاعَةٌ وَ لا يُؤْخَذُ مِنْها عَدْلٌ )
« 7 » ، و در جاى ديگر پس از آن فرموده :
( وَ لا يُقْبَلُ مِنْها عَدْلٌ وَ لا تَنْفَعُها شَفاعَةٌ )
« 8 » كه كلمهء « عدل » مقدم و مؤخر شده ، و در يكجا قبول شفاعت ، و جاى ديگر سودمند بودن آن تعبير گرديده است ، دربارهء حكمت اين آوردهاند كه : ضمير در « منها » در آيهء اول به نفس اول برمىگردد ، و در آيهء دوم به نفس دوم ، پس در آيهء اول بيان كرد كه نفس شفاعت كنندهاى كه بخواهد كفايت كند از غير خودش ؛ شفاعتش پذيرفته نمىشود ، و از آن فديهاى نخواهند گرفت ، و
هامش
( 1 ) بقرة ، 193
( 2 ) أنفال ، 39
( 3 ) بقرة ، 2
( 4 ) لقمان ، 3
( 5 ) بقرة ، 35
( 6 ) أعراف ، 19
( 7 ) بقرة ، 48
( 8 ) بقرة ، 123