آيه اوّلى دربارهء يهود نازل شده كه بر خداوند آنچه در كتابش نيست را افتراء زدند ، و دوّمى دربارهء مشركين نازل شده كه كتابى براى ايشان نيست و گمراهيشان شديدتر است .
و نظير اين فرمودهء خداوند در سورة المائدة است :
( وَ مَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ )
« 1 » سپس آن را اعاده كرده و فرمود :
( فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ )
« 2 » و بار سوم فرمود :
( فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ )
« 3 » ، و نكتهاش اين است كه اوّلى دربارهء حكمهاى مسلمانان نازل شده ، و دوّمى دربارهء يهود ، و سوّمى دربارهء نصارى . بقولى :
اوّلى دربارهء كسى كه آنچه خداوند نازل فرموده إنكار كند ، و دوّمى در حق كسى است كه با آنچه خداوند نازل فرموده مخالفت كند با علم به آن و عدم إنكار ، و سوّمى راجع به كسى است كه از روى جهل با آن مخالفت نمايد . و بقولى : كافر و ظالم و فاسق همه به يك معنى يعنى كفر مىباشد ، كه به جهت زيادتى فايده و اجتناب از تكرار با ألفاظ مختلفى از آن تعبير فرموده است .
و عكس اين نوع اتفاق دو فاصله است در حالى كه موضوع مورد سخن يكى است ، مانند فرمودهء خداى تعالى در سورة النور :
( يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ )
تا اينكه فرموده :
( كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ وَ اللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ )
« 4 » سپس فرموده :
( وَ إِذا بَلَغَ الْأَطْفالُ مِنْكُمُ الْحُلُمَ فَلْيَسْتَأْذِنُوا كَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ وَ اللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ )
« 5 » .
تذكر دوم : از فواصل مشكل فرمودهء خداى تعالى است :
إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبادُكَ وَ إِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ )
« 6 » ، كه مقتضاى فرمودهء خداوند :
« و إن تغفر لهم » آن است كه فاصله : « الغفور الرحيم » باشد ، از مصحف أبىّ نيز چنين نقل شده و ابن شنبوذ همچنين قرائت كرده است . حكمت اين تعبير را چنين ياد كردهاند كه فرد مستحق عذاب را نمىآمرزد مگر كسى كه احدى بالاتر از او نيست تا حكمش را رد كند ، پس او عزيز است يعنى غالب ، و حكيم آن است كه هر چيزى را در جاى خودش قرار مىدهد . و گاهى وجه حكمت بر بعضى از ضعفا در پارهاى از أفعال پوشيده مىماند كه توهم مىكنند از آن خارج است ، و حال آنكه چنين نيست ،
هامش
( 1 ) مائدة ، 44
( 2 ) مائدة ، 45
( 3 ) مائدة ، 47
( 4 ) نور ، 58
( 5 ) نور ، 59
( 6 ) مائدة ، 118