( ما وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ )
« 1 » .
پنجم : عتاب و سرزنش ، مانند :
( أَ لَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللَّهِ )
« 2 » ، ابن مسعود گفته : مدت بين مسلمان شدن آنها تا زمانى كه به اين آيه عتاب شدند از چهار سال بيشتر نشد . اين را حاكم روايت كرده است . و از لطيفترين عتابهايى كه خداوند بهترين خلايق را با آن عتاب نموده اين آيه است :
( عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ )
« 3 » ، زمخشرى از اين آيه نيز به أدب الهى مؤدّب نشد ، و عادت بىأدبى خود را رها ننمود .
ششم : يادآورى ، و در آن نوعى اختصار هم هست ، مانند فرمودهء خداوند :
( أَ لَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يا بَنِي آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّيْطانَ )
« 4 » ،
( أَ لَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ - السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ )
« 5 » ،
( هَلْ عَلِمْتُمْ ما فَعَلْتُمْ بِيُوسُفَ وَ أَخِيهِ )
« 6 » .
هفتم : افتخار ، مانند :
( أَ لَيْسَ لِي مُلْكُ مِصْرَ )
« 7 » .
هشتم : تفخيم ، مانند :
( ما لِهذَا الْكِتابِ لا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَ لا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصاها )
« 8 » .
نهم : ترساندن و هول انگيختن ، مانند :
( الْحَاقَّةُ * مَا الْحَاقَّةُ )
،
( الْقارِعَةُ مَا الْقارِعَةُ )
.
دهم : عكس آن ، يعنى ساده گرفتن و تخفيف ، مانند :
( وَ ما ذا عَلَيْهِمْ لَوْ آمَنُوا )
« 9 » .
يازدهم : تهديد و وعيد ، مانند :
( أَ لَمْ نُهْلِكِ الْأَوَّلِينَ )
« 10 » .
دوازدهم : بسيار نمودن ، مانند :
( وَ كَمْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها )
« 11 » .
سيزدهم : تسويه ، و آن استفهامى است كه بر جملهاى كه بشود مصدر را جايگزين آن كرد داخل مىشود مانند :
( سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَ أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ )
« 12 » .
چهاردهم : أمر ، مانند :
( أَ أَسْلَمْتُمْ )
« 13 » يعنى : اسلام آوريد ،
( فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ )
« 14 » يعنى : انتهوا - دست برداريد ،
( أَ تَصْبِرُونَ )
« 15 » يعنى : اصبروا - صبر كنيد .
پانزدهم : تنبيه و توجه دادن ، و آن از اقسام أمر است ، مانند :
( أَ لَمْ تَرَ إِلى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ )
« 16 » يعنى نگاه كن كه خداوند چگونه سايه را گسترانيده ،
هامش
( 1 ) بقرة ، 142
( 2 ) حديد ، 16
( 3 ) توبة ، 43
( 4 ) يس ، 60
( 5 ) بقرة ، 33
( 6 ) يوسف ، 89
( 7 ) زخرف ، 51
( 8 ) كهف ، 49
( 9 ) نساء ، 39
( 10 ) مرسلات ، 16
( 11 ) اعراف ، 4
( 12 ) بقرة ، 6
( 13 ) آل عمران ، 20
( 14 ) مائدة ، 91
( 15 ) فرقان ، 20
( 16 ) فرقان ، 45