ثابت است مىباشد ، ابن جنّى گفته : و آن با هل به كار نمىرود ، چنان كه با ديگر ادوات استفهام استعمال مىشود ، و كندى گفته : بسيارى از علما دربارهء فرمودهء خداوند : ( هَلْ يَسْمَعُونَكُمْ إِذْ تَدْعُونَ * أَوْ يَنْفَعُونَكُمْ ) « 1 » بر آنند كه « هل » در معنى تقرير و توبيخ با همزه شريك است ؛ ولى من ديدهام كه ابو على آن را نمىپذيرد ، و او معذور است زيرا كه آن از قبيل إنكار مىباشد . و ابو حيّان از سيبويه نقل كرده كه استفهام تقرير با هل واقع نمىشود ، و تنها همزه در آن به كار مىرود ، سپس از يكى از علماى نحو نقل كرده كه « هل » براى تقرير نيز مىآيد ، چنان كه در فرمودهء خداى تعالى است : ( هَلْ فِي ذلِكَ قَسَمٌ لِذِي حِجْرٍ ) « 2 » . و جمله با تقرير موجب است ، لذا بر صريح موجب بر آن عطف شده ، و بر صريح موجب عطف مىگردد ، گونهء اول مانند فرمودهء خداى تعالى : ( أَ لَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ * وَ وَضَعْنا عَنْكَ وِزْرَكَ ) « 3 » ، ( أَ لَمْ يَجِدْكَ يَتِيماً فَآوى * وَ وَجَدَكَ ) « 4 » ، ( أَ لَمْ يَجْعَلْ كَيْدَهُمْ فِي تَضْلِيلٍ * وَ أَرْسَلَ ) « 5 » ، و گونهء دوم مثل : ( أَ كَذَّبْتُمْ بِآياتِي وَ لَمْ تُحِيطُوا بِها عِلْماً ) « 6 » بنا بر بيانى كه جرجانى تقرير كرده و آن را مانند : ( وَ جَحَدُوا بِها وَ اسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ ظُلْماً وَ عُلُوًّا ) « 7 » دانسته است . و در حقيقت استفهام تقرير ، همان استفهام انكار است ، و انكار نفى است كه بر نفى داخل شده ، و نفى نفى إثبات مىباشد ، و از مثالهاى آن : ( أَ لَيْسَ اللَّهُ بِكافٍ عَبْدَهُ ) « 8 » ، ( أَ لَسْتُ بِرَبِّكُمْ ) « 9 » مىباشد ، و زمخشرى از اين قبيل دانسته : ( أَ لَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ) « 10 » . چهارم : تعجّب يا تعجيب ( - به تعجب واداشتن ) ، مانند : ( كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ ) « 11 » ، ( ما لِيَ لا أَرَى الْهُدْهُدَ ) « 12 » و اين قسم و دو قسم پيشين در اين آيه جمع شده است : ( أَ تَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ ) « 13 » . زمخشرى گفته : همزه براى تقرير است با توبيخ و تعجب از حال آنها . و احتمال تعجب و استفهام حقيقى هر دو در اين آيه هست :
الإتقان في علوم القرآن ( فارسى )ج ٢ — صفحة 253
مساهمون: جلال الدين السيوطي
ص٢٥٣
هامش
( 1 ) شعراء ، 72 و 73
( 2 ) فجر ، 5
( 3 ) شرح ، 1 و 2
( 4 ) ضحى ، 6 و 7
( 5 ) فيل ، 2 و 3
( 6 ) نمل ، 84
( 7 ) نمل ، 14
( 8 ) زمر ، 36
( 9 ) اعراف ، 172
( 10 ) بقرة ، 106
( 11 ) بقرة ، 28
( 12 ) نمل ، 20
( 13 ) بقرة ، 44