ثابت است مىباشد ، ابن جنّى گفته : و آن با هل به كار نمىرود ، چنان كه با ديگر ادوات استفهام استعمال مىشود ، و كندى گفته : بسيارى از علما دربارهء فرمودهء خداوند :
( هَلْ يَسْمَعُونَكُمْ إِذْ تَدْعُونَ * أَوْ يَنْفَعُونَكُمْ )
« 1 » بر آنند كه « هل » در معنى تقرير و توبيخ با همزه شريك است ؛ ولى من ديدهام كه ابو على آن را نمىپذيرد ، و او معذور است زيرا كه آن از قبيل إنكار مىباشد .
و ابو حيّان از سيبويه نقل كرده كه استفهام تقرير با هل واقع نمىشود ، و تنها همزه در آن به كار مىرود ، سپس از يكى از علماى نحو نقل كرده كه « هل » براى تقرير نيز مىآيد ، چنان كه در فرمودهء خداى تعالى است :
( هَلْ فِي ذلِكَ قَسَمٌ لِذِي حِجْرٍ )
« 2 » .
و جمله با تقرير موجب است ، لذا بر صريح موجب بر آن عطف شده ، و بر صريح موجب عطف مىگردد ، گونهء اول مانند فرمودهء خداى تعالى :
( أَ لَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ * وَ وَضَعْنا عَنْكَ وِزْرَكَ )
« 3 » ،
( أَ لَمْ يَجِدْكَ يَتِيماً فَآوى * وَ وَجَدَكَ )
« 4 » ،
( أَ لَمْ يَجْعَلْ كَيْدَهُمْ فِي تَضْلِيلٍ * وَ أَرْسَلَ )
« 5 » ، و گونهء دوم مثل :
( أَ كَذَّبْتُمْ بِآياتِي وَ لَمْ تُحِيطُوا بِها عِلْماً )
« 6 » بنا بر بيانى كه جرجانى تقرير كرده و آن را مانند :
( وَ جَحَدُوا بِها وَ اسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ ظُلْماً وَ عُلُوًّا )
« 7 » دانسته است .
و در حقيقت استفهام تقرير ، همان استفهام انكار است ، و انكار نفى است كه بر نفى داخل شده ، و نفى نفى إثبات مىباشد ، و از مثالهاى آن :
( أَ لَيْسَ اللَّهُ بِكافٍ عَبْدَهُ )
« 8 » ،
( أَ لَسْتُ بِرَبِّكُمْ )
« 9 » مىباشد ، و زمخشرى از اين قبيل دانسته :
( أَ لَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ )
« 10 » .
چهارم : تعجّب يا تعجيب ( - به تعجب واداشتن ) ، مانند :
( كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ )
« 11 » ،
( ما لِيَ لا أَرَى الْهُدْهُدَ )
« 12 » و اين قسم و دو قسم پيشين در اين آيه جمع شده است :
( أَ تَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ )
« 13 » .
زمخشرى گفته : همزه براى تقرير است با توبيخ و تعجب از حال آنها .
و احتمال تعجب و استفهام حقيقى هر دو در اين آيه هست :
هامش
( 1 ) شعراء ، 72 و 73
( 2 ) فجر ، 5
( 3 ) شرح ، 1 و 2
( 4 ) ضحى ، 6 و 7
( 5 ) فيل ، 2 و 3
( 6 ) نمل ، 84
( 7 ) نمل ، 14
( 8 ) زمر ، 36
( 9 ) اعراف ، 172
( 10 ) بقرة ، 106
( 11 ) بقرة ، 28
( 12 ) نمل ، 20
( 13 ) بقرة ، 44