معانى استفهام :
اول : انكار ، كه معنى آن نفى و ما بعد آن منفى است ، لذا با ( إلّا ) مىآيد ، مانند فرمودهء خداوند : ( فَهَلْ يُهْلَكُ إِلَّا الْقَوْمُ الْفاسِقُونَ ) « 1 » ، ( وَ هَلْ نُجازِي إِلَّا الْكَفُورَ ) « 2 » ، و بر منفى عطف شده است در فرمودهء خداوند : ( فَمَنْ يَهْدِي مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ وَ ما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ ) « 3 » يعنى لا يهدى ، و از همينگونه است : ( أَ نُؤْمِنُ لَكَ وَ اتَّبَعَكَ الْأَرْذَلُونَ ) « 4 » ، ( أَ نُؤْمِنُ لِبَشَرَيْنِ مِثْلِنا ) « 5 » يعنى : لا نؤمن ، ( أَمْ لَهُ الْبَناتُ وَ لَكُمُ الْبَنُونَ ) « 6 » ، . ( أَ لَكُمُ الذَّكَرُ وَ لَهُ الْأُنْثى ) « 7 » ، يعنى : لا يكون هذا ، ( أَ شَهِدُوا خَلْقَهُمْ ) « 8 » يعنى : ما شهدوا خلقهم . و بسيار مىشود كه تكذيب نيز همراهش هست ، و آن در ماضى به معنى « لم يكن » و در مستقبل به معنى « لا يكون » مىباشد ، مانند : ( أَ فَأَصْفاكُمْ رَبُّكُمْ بِالْبَنِينَ . . . ) « 9 » يعنى : لم يفعل ذلك ، ( أَ نُلْزِمُكُمُوها وَ أَنْتُمْ لَها كارِهُونَ ) « 10 » يعنى : لا يكون هذا الإلزام . دوم : توبيخ ، و بعضى آن را از قبيل إنكار شمردهاند با اين فرق كه اولى را إنكار ابطال ، و دومى را إنكار توبيخ ناميدهاند ، و معنى توبيخ آن است كه : بنا بر - آنكه ما بعدش واقع شده باشد شايسته است كه نفى گردد ، پس نفى در اينجا از روى عمد و قصد نيست ولى إثبات مقصود است ، به عكس سابق ، و از اين قسم به تقريع نيز تعبير مىكنند ، مانند : ( أَ فَعَصَيْتَ أَمْرِي ) « 11 » ، ( أَ تَعْبُدُونَ ما تَنْحِتُونَ ) « 12 » ، ( أَ تَدْعُونَ بَعْلًا وَ تَذَرُونَ أَحْسَنَ الْخالِقِينَ ) « 13 » . و بيشتر توبيخ در امر ثابتى واقع مىشود كه بر انجام آن توبيخ و سرزنش مىگردد چنان كه در مثالهاى مذكور گذشت ، و بر ترك فعلى كه شايسته بود انجام شود نيز توبيخ مىكنند ، مانند فرمودهء خداوند : ( أَ وَ لَمْ نُعَمِّرْكُمْ ما يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ ) « 14 » ، ( أَ لَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِيها ) « 15 » . سوم : تقرير ، و آن واداشتن مخاطب بر إقرار و اعتراف به أمرى كه نزد او