معانى استفهام :
اول : انكار ، كه معنى آن نفى و ما بعد آن منفى است ، لذا با ( إلّا ) مىآيد ، مانند فرمودهء خداوند :
( فَهَلْ يُهْلَكُ إِلَّا الْقَوْمُ الْفاسِقُونَ )
« 1 » ،
( وَ هَلْ نُجازِي إِلَّا الْكَفُورَ )
« 2 » ، و بر منفى عطف شده است در فرمودهء خداوند :
( فَمَنْ يَهْدِي مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ وَ ما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ )
« 3 » يعنى لا يهدى ، و از همينگونه است :
( أَ نُؤْمِنُ لَكَ وَ اتَّبَعَكَ الْأَرْذَلُونَ )
« 4 » ،
( أَ نُؤْمِنُ لِبَشَرَيْنِ مِثْلِنا )
« 5 » يعنى : لا نؤمن ،
( أَمْ لَهُ الْبَناتُ وَ لَكُمُ الْبَنُونَ )
« 6 » ، .
( أَ لَكُمُ الذَّكَرُ وَ لَهُ الْأُنْثى )
« 7 » ، يعنى : لا يكون هذا ،
( أَ شَهِدُوا خَلْقَهُمْ )
« 8 » يعنى : ما شهدوا خلقهم .
و بسيار مىشود كه تكذيب نيز همراهش هست ، و آن در ماضى به معنى « لم يكن » و در مستقبل به معنى « لا يكون » مىباشد ، مانند :
( أَ فَأَصْفاكُمْ رَبُّكُمْ بِالْبَنِينَ . . . )
« 9 » يعنى : لم يفعل ذلك ،
( أَ نُلْزِمُكُمُوها وَ أَنْتُمْ لَها كارِهُونَ )
« 10 » يعنى : لا يكون هذا الإلزام .
دوم : توبيخ ، و بعضى آن را از قبيل إنكار شمردهاند با اين فرق كه اولى را إنكار ابطال ، و دومى را إنكار توبيخ ناميدهاند ، و معنى توبيخ آن است كه : بنا بر - آنكه ما بعدش واقع شده باشد شايسته است كه نفى گردد ، پس نفى در اينجا از روى عمد و قصد نيست ولى إثبات مقصود است ، به عكس سابق ، و از اين قسم به تقريع نيز تعبير مىكنند ، مانند :
( أَ فَعَصَيْتَ أَمْرِي )
« 11 » ،
( أَ تَعْبُدُونَ ما تَنْحِتُونَ )
« 12 » ،
( أَ تَدْعُونَ بَعْلًا وَ تَذَرُونَ أَحْسَنَ الْخالِقِينَ )
« 13 » .
و بيشتر توبيخ در امر ثابتى واقع مىشود كه بر انجام آن توبيخ و سرزنش مىگردد چنان كه در مثالهاى مذكور گذشت ، و بر ترك فعلى كه شايسته بود انجام شود نيز توبيخ مىكنند ، مانند فرمودهء خداوند :
( أَ وَ لَمْ نُعَمِّرْكُمْ ما يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ )
« 14 » ،
( أَ لَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِيها )
« 15 » .
سوم : تقرير ، و آن واداشتن مخاطب بر إقرار و اعتراف به أمرى كه نزد او
هامش
( 1 ) احقاف ، 35
( 2 ) سبأ ، 17
( 3 ) روم ، 29
( 4 ) شعراء ، 111
( 5 ) مؤمنون ، 47
( 6 ) طور ، 39
( 7 ) نجم ، 21
( 8 ) زخرف ، 19
( 9 ) اسراء ، 40
( 10 ) هود ، 28
( 11 ) طه ، 93
( 12 ) صافات ، 95
( 13 ) فاطر ، 27
( 14 ) نساء ، 2
( 15 ) نساء ، 97