ردّ آنها گفته شده كه : آنها با توجه نگاه مىكردند ولى چيزى نمىديدند ،
( وَ لَقَدْ عَلِمُوا لَمَنِ اشْتَراهُ ما لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ وَ لَبِئْسَ ما شَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ )
« 1 » كه اول آنها را با علم توصيف كرد به صورت تأكيد با قسم ، سپس در پايان علم را از آنها نفى كرد زيرا كه به موجب علم خود عمل نكردند . اين را سكاكى گفته است .
چهارم : گفتهاند : مجاز را صحيح است نفى كنند بر خلاف حقيقت ، و بر اين مبنى إشكال شده كه :
( وَ ما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَ لكِنَّ اللَّهَ رَمى )
« 2 » آنچه نفى شده حقيقت است ، و جواب گفتهاند كه منظور از رمى در اينجا اثرى است كه بر آن مترتب شده يعنى رسيدن آن به كفّار ، پس آنچه نفى بر آن وارد شده در اينجا مجاز است نه حقيقت ، و تقدير آيه چنين است : و ما رميت خلقا إذ رميت كسبا ، يا ما رميت انتهاء إذ رميت ابتداء .
پنجم : در نفى استطاعت و توانايى گاهى منظور نفى قدرت و امكان است ، و گاهى نفى امتناع ، و گاهى مقصود وقوع آن فعل است با زحمت و مشقّت .
از قسم اول :
( فَلا يَسْتَطِيعُونَ تَوْصِيَةً )
« 3 » ،
( فَلا يَسْتَطِيعُونَ رَدَّها )
« 4 » ،
( فَمَا اسْطاعُوا أَنْ يَظْهَرُوهُ وَ مَا اسْتَطاعُوا لَهُ نَقْباً )
« 5 » .
و از قسم دوم :
( هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ )
« 6 » بنا بر هر دو قرائت مىباشد ، يعنى آيا انجام مىدهد ، يا آيا تو خواهش ما را اجابت مىكنى كه سؤال نمايى ؟ چون مىدانستند كه خداوند قادر است كه مائده نازل كند ، و نيز يقين داشتند كه عيسى - عليه السلام مىتواند دعا نمايد .
و از قسم سوم است :
( إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً )
« 7 » .
قاعده :
نفى عام بر نفى خاص دلالت مىكند ، ولى ثبوت عام بر ثبوت خاص دلالت ندارد و ثبوت خاص بر ثبوت عام دلالت مىكند ولى نفى آن بر نفى عام دلالت
هامش
( 1 ) بقرة ، 102
( 2 ) انفال ، 17
( 3 ) يس ، 50
( 4 ) انبياء ، 40
( 5 ) كهف ، 97
( 6 ) مائدة ، 112
( 7 ) كهف ، 67