فقط ذكر فرمود كه خطاب به عربها اختصاص دارد ، و بلاد آنها گرم است و محفوظ ماندن از آن نزد آنان مهمتر است ؛ زيرا كه گرما در كشور آنها شديدتر است ، و بقولى : چون در آيات ديگرى به طور صريح منت نهادن به خاطر پوشش از سرما ياد شده است ، در فرمودهء خداوند :
( وَ مِنْ أَصْوافِها وَ أَوْبارِها وَ أَشْعارِها )
« 1 » ، و در فرمودهء خداوند :
( وَ جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْجِبالِ أَكْناناً )
« 2 » ، و در فرمودهء خداوند :
( وَ الْأَنْعامَ خَلَقَها لَكُمْ فِيها دِفْءٌ )
« 3 » . و از مثالهاى اين نوع است :
( بِيَدِكَ الْخَيْرُ )
« 4 » يعنى : و الشّر ، و بدين جهت خير را فقط ذكر كرد كه مطلوب و مرغوب بندگان است ؛ يا به جهت اينكه خير در جهان بيشتر است ، يا اينكه اضافهء شر به خداوند از أدب دور است ، همچنانكه رسول - خدا صلّى اللّه عليه ( و آله ) و سلّم به درگاه خدا گفته : « و الشّرّ ليس اليك - شر به تو منسوب نيست » .
و از همينگونه است :
( وَ لَهُ ما سَكَنَ فِي اللَّيْلِ وَ النَّهارِ )
« 5 » يعنى : و ما تحرّك ، و بدين جهت سكون را فقط ذكر كرد كه در مخلوق از حيوان و جماد بيشتر از حال حركت است ، و چون هر متحركى به حال سكون منتهى مىشود .
و از همين قبيل است :
( الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ )
« 6 » يعنى : و الشّهادة ، زيرا كه اعتقاد به غيب و شهود هر دو واجب است ، و چون ايمان به غيب مدحش بيشتر است و نيز چون مستلزم ايمان به شهود هم هست ، ولى عكس آن چنين نيست .
و از همين نوع است :
( وَ رَبُّ الْمَشارِقِ )
« 7 » يعنى : و المغارب .
و نيز :
( هُدىً لِلْمُتَّقِينَ )
« 8 » يعنى : و للكافرين . اين را ابن الانبارى گفته ، و مؤيّدش
( هُدىً لِلنَّاسِ )
« 9 » مىباشد .
و از جمله :
( إِنِ امْرُؤٌ هَلَكَ لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ )
« 10 » يعنى : و لا والد ، به دليل اينكه براى خواهر نصف را واجب كرده ، و اين در صورتى است كه پدر نباشد ، چون با بودن پدر نوبت به خواهر نمىرسد .
گونهء سوم : احتباك ناميده مىشود ؛ و اين از لطيفترين و بديعترين أنواع حذف است ، و كمتر كسى از أهل فنّ بلاغت آن را متوجه بوده يا توجه داده است ، و در شرح بديعية اعمى اثر دوست او اندلسى آن را ديدم ، و زركشى در البرهان آن را ياد
هامش
( 1 ) . نحل ، 80
( 2 ) . نحل ، 81
( 3 ) . نحل ، 5
( 4 ) . آل عمران ، 26
( 5 ) . أنعام ، 13
( 6 ) . بقرة ، 3
( 7 ) . صافات ، 5
( 8 ) . بقرة ، 2
( 9 ) . بقرة ، 185
( 10 ) . نساء ، 176