گفته : و بدين جهت نام مريم - بر خلاف شيوهء فصحا - برده شده كه پادشاهان و أشراف زنان خود را در ملأ ياد نمىكردند و نام آنها را مبتذل نمىنمودند ، بلكه از همسر به فرش و عيال و مانند آن كنايه مىآوردند ، ولى هرگاه كنيزان را ياد مىكردند از بردن نام آنها خوددارى نمىنمودند ، پس چون نصارى دربارهء مريم گفتند آنچه گفتند خداوند نام او را به صراحت گفت ؛ و اين تأكيد عبوديت نيست كه صفت آن است ، و نيز تأكيد اينكه عيسى پدر ندارد نمىباشد ؛ و گرنه به او منسوب مىشد .
سوم : اينكه تصريح از كلماتى باشد كه ذكر آنها زشت است ، مانند كنايه آوردن خداوند از جماع به « ملابسه » و « مباشره » و « افضاء » و « دخول » و « سرّ » در فرمودهء خداوند ،
( وَ لكِنْ لا تُواعِدُوهُنَّ سِرًّا )
« 1 » و غشيان در فرمودهء خداوند :
( فَلَمَّا تَغَشَّاها )
« 2 » ، ابن أبى حاتم از ابن عبّاس آورده كه گفت : مباشره جماع است ، ولى خداوند كنايه مىآورد .
و نيز از او آورده كه گفت : همانا خداوند گرامى است آنچه خواهد كنايه مىآورد ، و « رفث » جماع است ، و از طلب آن به « مراوده - جستجو » كنايه زده است در فرمودهء خداوند :
( وَ راوَدَتْهُ الَّتِي هُوَ فِي بَيْتِها عَنْ نَفْسِهِ
- و بانويى كه يوسف در خانهاش بود او را به خود فراخواند ) « 3 » ، و از آن يا معانقه به لباس كنايه آورده آنجا كه فرموده :
( هُنَّ لِباسٌ لَكُمْ وَ أَنْتُمْ لِباسٌ لَهُنَّ
- زنان لباسى براى شمايند و شما لباسى براى آنها مىباشيد « 4 » ، و نيز از آن به « حرث - كشت » كنايه آورده كه فرموده :
( نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ
- زنانتان كشتزار شمايند « 5 » .
و از ادرار و مانند آن به « غائط » كنايه زده در فرمودهء خود :
( أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ
- يا يكى از شما را قضاء حاجتى دست داد « 6 » ، و أصل آن محلّ مطمئنّى از زمين مىباشد .
و از قضاء حاجت به خوردن غذا كنايه آورده دربارهء مريم و فرزندش كه فرموده :
( كانا يَأْكُلانِ الطَّعامَ
- آن دو غذا مىخوردند « 7 » .
و از مقعدها به « أدبار - دبرها » كنايه آورده در فرمودهء خود :
( يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَ أَدْبارَهُمْ
- به صورتها و دبرهايشان مىزنند « 8 » ابن أبى حاتم دربارهء اين آيه از مجاهد
هامش
( 1 ) . بقرة ، 235
( 2 ) . أعراف ، 189
( 3 ) . يوسف ، 23
( 4 ) . بقرة ، 187
( 5 ) . بقرة ، 223
( 6 ) . مائدة ، 6
( 7 ) . مائدة ، 75
( 8 ) . محمد ، 27