حلال مىشود .
4 - مفهوم حصر ، مانند :
( لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ )
« 1 » ،
( إِنَّما إِلهُكُمُ اللَّهُ )
« 2 » ، يعنى : جز اللّه خدايى نيست ،
( فَاللَّهُ هُوَ الْوَلِيُّ )
« 3 » ، يعنى : غير از خداوند ولىّ نيست ،
( لَإِلَى اللَّهِ تُحْشَرُونَ )
« 4 » ، يعنى : به جز او بازنمىگرديد ،
( إِيَّاكَ نَعْبُدُ )
« 5 » يعنى : غير تو را عبادت نمىكنيم .
و در مورد استدلال به اين مفاهيم أقوال مختلفى هست ، كه صحيحترين أقوال آن است كه تمام آنها با چند شرط حجّت است ، از جمله شرايط :
- اينكه آنچه ياد شده به صورت غالب نباشد ، و از اينجاست كه بيشتر علما مفهوم فرمودهء خداوند :
( وَ رَبائِبُكُمُ اللَّاتِي فِي حُجُورِكُمْ )
« 6 » معتبر نيست ، زيرا اينكه غالبا ربائب ( - دختران زن ) در دامان شوهران باشند مفهومى ندارد ؛ چون آوردن آن براى غلبهاش در ذهن مىباشد .
- و نيز نبايد كه با واقع موافق باشد ؛ و از اينجاست كه فرمودهء خداوند :
( وَ مَنْ يَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ لا بُرْهانَ لَهُ )
« 7 » مفهوم ندارد ، و نيز فرمودهء خداوند :
( لا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ )
« 8 » ،
( وَ لا تُكْرِهُوا فَتَياتِكُمْ عَلَى الْبِغاءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّناً )
« 9 » مفهوم ندارند .
و آگاه شدن از آن از جمله فوايد شناخت أسباب نزول است .
فايده :
يكى از علما گفته : ألفاظ يا با منطوق ، و يا با مفهوم ، و يا با مقتضى و ضرورتشان ، و يا با آنچه از آنها تعقل و استنباط مىشود ، دلالت مىكنند . ابن حصّار اين را حكايت نموده و گفته است : اين سخن خوبى است .
مىگويم : گونهء اول را دلالت منطوق ، و دومى را دلالت مفهوم ، و سومى را دلالت اقتضاء ، و چهارمى را دلالت اشاره مىنامند .
هامش
( 1 ) . صافات ، 35
( 2 ) . طه ، 98
( 3 ) . شورى ، 9
( 4 ) . آل عمران ، 158
( 5 ) . فاتحة ، 5
( 6 ) . نساء ، 23
( 7 ) . مؤمنون ، 117
( 8 ) . آل عمران ، 28
( 9 ) . نور ، 33 .