جزء هيئات نمايندگى ايران در پاريس به سر برده بود و فرانسه را به خوبى صحبت مىكرد ، حاكم تربت بود . براى بازديد او رفتم و به اتفاق از بازار شهر ديدن كرديم . طول اين بازار به 135 متر مىرسيد و از تقاطع چهارراه كه هريك بطور گنبدىشكل مسقف شده بود تشكيل مىگرديد . بازار مملو از جمعيت بود ، و ظاهر امر اينطور مىنمود كه فعاليت اقتصادى قابل توجهى در اين ناحيه جريان دارد . چند ارمنى روس در شهر ساكن بودند و بطوريكه گفته مىشد تجارت پشم كلا در دست آنها قرار داشت . تجارت برگه هلو و زردآلو و انواع ديگر ميوه از رونق خاصى برخوردار بود .
از ديدن بازار كه بازگشتيم سرهنگ سالخوردهء قرايى همراه با پسرش به ديدارم آمدند . بعد از رفتن آنها حاكم براى صرف شام پيش ما آمد . يكى از رسوم شايع و مورد احترام ايرانيان قربانى گوسفند در جلوى مهمان است . در تربت حيدريه بود كه اولين بار با چنين صحنهاى مواجه مىشدم و گوسفندى بر سر را هم ذبح مىگرديد . اعتقاد كلى مردم بر اين است كه قربانى كردن گوسفند باعث گشايش روزى و فراوانى نعمت و شادى مىگردد . جهت انجام اين كار ابتدا گوسفند را به پهلو بر روى زمين در فاصلهاى چند از مهمان و در سر راه او مىخوابانند و گلوى آن را مىبرند و مىگذارند تا خون آن بر زمين جارى شود . سپس مهمان به راه خود ادامه داده و از روى خون گوسفند قربانى عبور مىكند .
تربت حيدريه مدفن قطب الدين حيدر و به همين دليل بدين نام خوانده شده است .
مقبرهء اين شخص صوفى در بناى نسبتا بزرگى از آجر قرمز كه گنبد بزرگى نيز آن را مىپوشاند قرار دارد . از اين بنا كه ديدن مىكردم ، به تعدادى درويش برخوردم ، حدس زدم كه يكى از آنها هندى است . لذا او را به زبان هندى خطاب كردم و او نيز بىدرنگ به من پاسخ گفت . معلوم شد كه او از سواران قديمى هنگ يكم سوارهء بنگال مىباشد كه سى سال پيش پيشاور را ترك گفته و به اين ديار روى آورده است . دراويش در سراسر دنيا پراكندهاند و زندگى خاص خود را مىگذرانند و اينطور به نظر مىرسد كه خانه و وابستگى به آن اصلا براى آنها معنا و مفهومى ندارد .
اولين بار كه در سال 1881 م . از باكو ديدن كردم معبد هندوها در آنجا هنوز برقرار و آتش جاودانه در آن روشن نگاهداشته شده بود . در همان روزها بود كه معبد هندوها كمكم رونق خود را از دست داد و پيدايش نفت و كارخانجات و كارگاههاى وابسته به آن در باكو آن را به كنارى افكند . براى من اين سئوال بود كه چگونه هندوها در گذشته و سالهاى دور از درياى خزر عبور مىكرده و بين هندوستان و باكو آمد و شد مىكردند .
درآمد ناحيه تربت حيدريه گفته مىشود كه 70000 تومان ( 14000 پوند ) است كه البته اين مبلغ شامل عوايد خالصه يا زمينهاى ديوانى كه بالغ بر 10000 خروار غله
خراسان و سيستان ( سفرنامه كلنل ييت به ايران و افغانستان ) ( فارسى ) — صفحة 55
مساهمون: چارلز ادوارد ييت
ص٥٥