نخواهيد رسيد ، ليكن خداشناس وخداپرست پيوسته نظرش به جلب رضاى خداوندى است وتوكّل بر خداوند مىكند والبتة خداوند هم كار أو را اصلاح مىفرمايد :
وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ
« 1 » بلى ، در زماني كه غالب مردم أهل تقوى نيستند ، سلوك بر طريق تقوى البتة بسيار مشكل ودشوار است ؛ مگر به راستى صاحب ايمان كامل ومشمول تفضّل بزرگ خداوند باشد . « وسألوا اللّه من فضله إنّه كان بكم رحيما » « 2 »
وبالجملة ، آنچه در باب توحيد از آيات مذكوره وغير آنها وسورهء توحيد مفهوم است ، اين است كه ذات مقدّس خداوند ، يگانه وواحد است به وحدتي كه ذاتي وعين ذات اوست ؛ چون وحدت هر چيزى به وحدت وجود اوست ، وچون خداوند عين حقيقت وجود أصيل است كه وجودش عارضى نيست ، پس وحدتش عين ذاتش است ؛ چون حقيقت وجود ، يك حقيقت است وعين وجود است ؛ نه مثل ساير حقايق مثل انسان وحيوان ونبات وغيرها ، كه به تعدّد وجود متعدّد مىشوند . پس واحد ، واحد است ؛ يعنى يگانه ويكى است ومحيط به تمام ذرات موجودات ، به ظاهر وباطن آنها وشاهد هر چيزى است به ذات خود . پس به علم شهودي ، عالم به هر چيز است ، وأصل وجود هر چيزى ودوام آن به افاضهء وجود از آن ذات مقدس است ونظيري ندارد .
وچون معلوم شد كه حقيقت وجود مثل ساير حقايق يكى است ووجود عارضى ندارد ، وعين وجود است ووجود عارض آن نمىشود تا به تعدد وجود متعدد شود ، پس يكى است ، وچون به تمام موجودات افاضه وجود فرموده ، پس به تمام آنها به قرب خلّاقيت نزديك است ؛ ليكن اين نزديكى قيّومى ، دليل بر شرافت هر موجودى نيست . شرافت به دارا بودن صفات عاليه واخلاق فاضله است .
تو توهّم كردهاى از قرب حق * كه طبق گر دور نبود از طبق
اين ندانستى كه قرب أولياء * صد كرامت دارد وكار وكيا
آهن از داود مومى مىشود * موم در دستت چو آهن مىشود
وبالجملة ، رسول أكرم صلّى اللّه عليه وآله در باب توحيد وخداشناسى ، آنچه را كه در معرفت خداوند
هامش
( 1 ) . طلاق ( 65 ) آيهء 3 .
( 2 ) . اقتباس شده از دو آية است : نساء ( 4 ) آيهء 32 و 29 .