است كه « أكملهم إيمانا أحسنهم خلقا » . « 1 » قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله : « خصلتان ليس فوقهما من البرّ شيء : الإيمان باللّه والنفع لعباد اللّه ، وخصلتان ليس فوقهما من الشرّ شيء : الشرك باللّه والضرّ لعباد اللّه » ؛ دو خوى ودو صفتند كه بالاتر از آن دو از خوبى چيزى نيست : ايمان به خداوند وسود رساندن به بندگان خدا ودو صفت وخويند كه بالاتر از آنها از شرّ وبدى چيزى نيست :
شرك ورزيدن به خداوند وضرر وزيان رساندن به بندگان خدا وقال صلّى اللّه عليه وآله : « الخلق الحسن يميث الخطيئة كما تميث الشمس الجليد » « 2 » ؛ يعنى خلق وخوى نيكو گناه را محو ونابود مىكند ، همچنان كه خورشيد يخ را آب مىكند .
من نديدم در جهان جستجو * هيچ اهليّت به از خلق نكو
بخت جوان دارد آن كه با تو قرين است * پير نگردد كه در بهشت برين است
والبتة علم اخلاقى كه بحث از آن مىشود ، اين است كه اخلاقى حسنه تحصيل شود كه پسنديده نزد عقل ومتّصف به حسن عقلي باشد . پس انسان اوّلا ، بايد التفات به قاعدهء حسن وقبح عقلي داشته باشد ، تا در صدد تحسين اخلاق وتعديل افعال خود بر آيد وبه واسطهء كمال انسانيّت ، مقام ارجمندى را حائز شود وتوجّه داشته باشد كه غرض از اين علم ، تعديل وميانهروى در هر خلقي است ، تا در مقام عمل از حدّ وسط تجاوز ننمايد ، كه صراط مستقيم همين است وخداوند متعال به حضرت خاتم صلّى اللّه عليه وآله فرمود :
إِنَّكَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِيمٍ
وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ
« 3 » وآنچه از هر چيز لازمتر است ، استقامت وپايدارى در راه حقّ است ؛ چنان چه خداوند مىفرمايد
وَأَنْ لَوِ اسْتَقامُوا عَلَى الطَّرِيقَةِ لَأَسْقَيْناهُمْ ماءً غَدَقاً
« 4 » كه مراد از طريقه ، طريقهء ارشاديّه عقليّه است ، وحضرت خاتم النبيّين صلّى اللّه عليه وآله فرمود : « لقد شيّبتني سورة هود لمكان هذه الآية » « 5 » ومراد از آيهء شريفه آن است كه خداوند در سورهء هود فرمود
فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ وَمَنْ تابَ مَعَكَ وَلا تَطْغَوْا
« 6 » ؛ يعنى در طريقهء دين حقّ كه به آن امر وهدايت شدى ، ثابت وبرقرار باش .
هامش
( 1 ) . در كافى ، ج 2 ، ص 99 . چنين آمده است « إنّ أكمل المؤمنين إيمانا أحسنهم خلقا . »
( 2 ) . كافى ، ج 2 ، ص 100 .
( 3 ) . قلم ( 68 ) آية 4 ؛ شورى ( 42 ) آيهء 52 .
( 4 ) . جن ( 72 ) آيهء 16 .
( 5 ) . ر . ك : تفسير صافي ، ج 1 ، ص 815 .
( 6 ) . هود ( 11 ) آيهء 112 .