در قاعدهء حسن وقبح عقلي
در حسن پيروى دستورات عقلية وبودن احكام عقلية ارشاديه ، كه مخالفتش فقط مستلزم ضرر يا محروميت از فايده ومصلحت است ، مثل أوامر طبيب كه مخالفتش فقط موجب ضرر است وهر آنچه را كه عقل حكم به قبحش نمايد يا قبح خلافش ، به قاعدهء ملازمه ، حرمت يا وجوبش ثابت مىشود ؛ زيرا قاعدهء ملازمه ، اجماعى واخبار بسيار هم بر آن دلالت دارد ، كه از جمله العقل شرع من داخل والشرع عقل من خارج « 1 » است ومدح صاحبان عقل وذم تارك پيروانش در آيات مباركه بسيار است ، از قبيل آيهء مباركهء
يَجْعَلُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لا يَعْقِلُونَ
« 2 » وهمچنين قرار دهيم پليدى را براي آنان كه در مقام تعقل بر نمىآيند ، يعنى اعتنا به دستورات عقلية نمىنمايند ودر روز قيامت كافران موقعى كه معذّب مىشوند ، مىگويند :
لَوْ كُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ ما كُنَّا فِي أَصْحابِ السَّعِيرِ
« 3 » واز اين باب است كه عقلاء ، بيان حسن وقبح عقلي نمودهاند ؛ بر خلاف منكرين آن ، وبيان حسن وقبح چنان چه در بعضي از مؤلفات ذكر نموديم ، به طور اختصار اين است كه هم چنان كه بعضي از مدركات از جهت شكل يا طعم يا آنچه كه به قواى حواسّ پنجگانه ادراك مىشوند ، مورد ميل وتوجه باشند وبعضي مورد تنفّر وبىميلى وعدم رغبت ، از قبيل شكل خوب وبد وصداى خوشآيند وبد وبوى خوب وبد .
اعمال وافعال هم نزد قوهء عاقله ، بعضي پسنديده وممدوح وبعضي ناپسند ومذموم است ، مثل اظهار محبّت وعاطفه وخوشرفتارى وكمك وتواضع وساير اقسام احسان كه ممدوحند وفريب دادن واذيّت وفحش دادن واقسام ظلم كه نزد عقل مذمومند . صاحب افعال نيك ممدوح وخجسته ونيكو سرشت وصاحب خلاف آن افعال مورد مذمّت در نزد عقل وناپسند باشند .
وبالجملة تحسين بعض اعمال وافعال وتقبيح مخالف آن افعال نزد عقل وعقلا بديهي است وغالبا هم ادراك حسن وقبح عقلي مىكنند وعمده در باب اخلاق احتراز از
هامش
( 1 ) . مجمع البحرين ، مادّهء عقل .
( 2 ) . يونس ( 10 ) آيهء 100 .
( 3 ) . ملك ( 67 ) آيهء 10 .