نيايد وگياهى نرويد ، وتركيب موجودات عالم ناسوت محتاج به تحقيق عناصر أربعة است با وضع ومحاذاة مخصوص . پس عالم جسمانيات لياقت سبقت در خلقت ، كه اوّلين مخلوق جهان آفرينش شوند ، ندارد ؛ چنان چه كتابت ولفظ ، لياقت واستعداد آن ندارد از نفس انساني بلا واسطه صادر ودر عالم خارج نازل گردد ؛ زيرا آنچه از ذات نفس فائض است ، همانا أفكار مجرّده وتعقّلات است وپس از اين كه مطلبي در عالم أصغر متصل ، يعنى عالم خيال انساني وارد گرديد ، استعداد آن پيدا مىكند كه در عالم لفظ وكتابت در آيد وبه وسيلهء قواى ظاهره وحسّ سمع وبصر درك شود ؛ چه اين كه عالم خيال مناسبتى از جهت داشتن مقدار وشكل ( مناسب با عالم خودش ) با عالم جسماني دارد واز جهت تجرّد از مادة ، موافقتي با عالم روحاني دارد .
علىهذا ، سنّت اللّه يعنى قانون عالم خلقت واقتضاى مراتب استعداد ، بر اين جارى است كه فيض از مجارى عاليه واستعدادات قويّهء نورية بگذرد وبه مراحل نازله ومنازل سافله برسد ، ولذا آن جوانان روشن ضمير بعد از آن كه تصميم اتّخاذ نمودند وخداوند قلبهاى آنها را به تجلّيات غيبيه منوّر ومحكم نمود ، در مقابل آن جمعيت غدّار ستمكار ، قيام نموده وگفتند :
پروردگار ما ، پروردگار موجودات بزرگتر وبالاتر از ماست وما كسى را غير از أو نستائيم واگر غير از أو كسى را به خدائى ستايش نمائيم ، گفتارى بس باطل ودور از حقيقت خواهد بود ؛ زيرا اوست حقيقت وجود وتمام موجودات از إفاضات اوست واين مطلب قياسش با خود آن است ، اما كساني كه خدايانى غير آن حقيقت هستى محض براي خود اتّخاذ نمودند ، بايد اقامه حجّت نموده وبرهان بياورند ونخواهند توانست ، واينها ظالمترين مخلوقاتند كه نسبت به ساحت قدس الوهيّت جسارت ورزيده ودعوى بدون دليل مىنمايند .
بيست رساله ( فارسي ) — صفحة 210
مساهمون: ميرزا أحمد الآشتياني
ص٢١٠