تا كي وتا چند در اين وادى تاريك پرخطر سهمناك ناداني سرگردان مانده ودر گرداب غفلت مشرف به غرق وهلاكت شده ، قسمتى براي جمادات يعنى بتهاى ساخته از فلزّات بىروح سجده مىنمائيد ، وقسمتى براي مخلوقات از سنخ خودتان مثل حضرت عيسى عليه السّلام خضوع بندگى وپرستش مىنمائيد ؟ ! اين پردهء جهل وحجاب ستبر غفلت را از منظرگاه ديدهء بصيرت بر كنار داريد ودر آئينهء با صفاى فكر وتأمّل ملاحظه كنيد تا در عالم با وسعت علم ، وفضاى نامتناهى معرفت ، شهود حقايق واقعيه نمائيد ودر هر قسمتى از أعضاء افراد حيوانات وانسان ، نظر دقّتبينى افكنيد كه به قدرى دقائق حكمت وعجائب محيّر العقول صنعت الهى را مشاهده مىنمائيد كه يقين مىكنيد كه اين دقيقهاى صنع وعجائب خلقت از روى يك علم محيط موشكاف ويك قدرت تامّهء نافذهء سارى در ظاهر وباطن كلّيهء موجودات ومخلوقات بوده .
وهمچنين در آفريدن ساير موجودات زمينى وآسمانى كه چگونه هر قسمتى وهر جزئي وعنصرى مربوط به جزء ديگر است ، كه معلوم است هر جزئي به جزء ديگر بايد مقرون شود ، تا فائده ونتيجهء انتظام عالم فرآهم شود ؛ كه به طور فرض ، اگر يكى از آن اجزاء نبود ، امر عالم مختل بود . اگر آب نبود ، يا خاك نبود ، يا تابش نوربخش آسمانى نبود ، انتظام عالم برقرار نمىشد . پس وجود هر يك از اجزاء با قرينش بايد باشد وهمچنين در قرين قرينش ؛ چنان چه در قرآن مجيد است :
وَمِنْ كُلِّ شَيْءٍ خَلَقْنا زَوْجَيْنِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ
« 1 » .
آخر ، خالق شما كه چشم به شما داده ، براي اين بوده كه تا مضرّ ونافع خود را ببينيد ونافع را اختيار نموده واز مضرّ وموذى اجتناب نموده ومحفوظ باشيد ، واگر چشم را بر هم گذاريد وكورانهوار حركت كنيد ، ممكن است در خطرها ومهالك ساقط شويد وكفران نعمت مولى نمودهايد .
خواجة چون بيلى بدست بنده داد * بىزبان معلوم شد أو را مراد
دست همچون بيل اشارتهاى اوست * عاقبتبينى عبارتهاى اوست
گر اشارتهاش را بر جان نهى * در وفاى آن أشارت جان دهى
آن اشارتهاش اسرارت دهد * بس ز أشجار عمل بارت دهد
هامش
( 1 ) . ذاريات ( 51 ) آيهء 49 .