رساله يادآور در توحيد بسم اللّه الرّحمن الرّحيم الحمد للّه ربّ العالمين ، والصلاة على سيّدنا خاتم النبيّين محمّد وآله الطاهرين صلوات اللّه عليهم أجمعين .
وبعد ، « أحمد بن محمد حسن الآشتيانى » براي يادآورى جوانان روشن فكر كه ساير طبقات خامد الفكر را ارشاد وهدايت بنمايد ، تحرير مىنمايد :
چنان چه شخص خردمندى يك مجسّمهء انسان فلزى يا ساخته شده از گچ را مشاهده نمايد ، به حكم فطرى وضروري عقل خود مىداند كه البتة شخص با علم وقدرت وارادهاى آن را فرآهم نموده ، يا به وسيلهء قالبى يا به طور ديگر « 1 » وچنان چه كسى از غير جهت مزاح يا تمسخر وآزمايش ديگرى ، بگويد : اين مجسّمه به خودى خود ، مشكّل به اين شكل گرديده ، مردمان عاقل گوينده را ناقص العقل وسفيه مىدانند ؛ براي اين كه به حكم قطعي عقل آن شكل مرتّب ومنظّم ، بدون علم واراده وقدرت موجود نگردد ، وطبيعت فلز يا گچ وساير طبايع داراى اين صفات نيست .
پس چگونه ممكن است انسان عاقل ، اين افراد بسيار از مخلوقات را از قبيل أنواع درختان وگلها وانسان وحيوان كه مشتمل بر أعضاء وآلات وقواى مقرّره با مصالح وحكمتهاى بىشمار هستند ، مشاهده نمايد وعقلش حكم ننمايد كه البتة صادر از يك علم محيط واراده وقدرت كاملهء خالق منزّه حكيم مدبّر محيط به تمام اين مخلوقات بىنهايت مىباشد ، با اين كه
هامش
( 1 ) . يعنى به تراشيدن .