وكيفر كردار خود ، چنان چه در قرآن كريم فرموده :
وَمِنْ وَرائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ
« 1 » ، يعنى پس از رحلت از دنيا ، أرواح افراد انسان به عالم برزخ روند ودر آنجا باشند ، تا براي قيامت كبرى برانگيخته شوند .
برزخ ، عالم متوسط ميان دنيا وقيامت است ومردم در آنجا با بدنهائى باشند كه لطيفتر از بدنهاى عالم دنياست ، واخبارى كه از ائمهء معصومين عليه السّلام در اين مورد رسيده ، حاكى است كه بدن برزخي از لحاظ شكل وقد وظاهر آن چون بدن دنيوي است واين تشابه تا حدى است كه اگر يكى از آنها را ببينى ، فورا بشناسى وبگوئى : اين فلان كس است كه در دنيا بوده است . « 2 »
وباز فرمودهاند : « ينتقل إلى قالب كقالبه في الدنيا » « 3 » ، يعنى روح انساني در برزخ به پيكرى منتقل شود كه گوئى پيكر دنيائى اوست وبه همين مناسبت ، پيكر برزخي را بدن مثالي هم گفتهاند ؛ زيرا نظير ومانند بدن دنيوي است ، ونيز به تعبيرى ديگر ، پيكر برزخي مانند پيكرهائى است كه انسان در خواب مىبيند ؛ چنان چه در حديث آمده است : « النوم أخ الموت » « 4 » ؛ خواب برادر مرگ است .
قرآن كريم ، خواب ومرگ وجذب وبازگشت روح را در سورهء زمر چنين بيان مىكند :
اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنامِها فَيُمْسِكُ الَّتِي قَضى عَلَيْهَا الْمَوْتَ وَيُرْسِلُ الْأُخْرى إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى
« 5 » ، يعنى خداوند در موقع مرگ ، أرواح افراد انسان را جذب مىفرمايد وآنان كه نمردهاند ، در موقع خواب رفتن ، أرواح آنان را جذب مىفرمايد . آنگاه افرادى كه مدت زندگانى آنها سپرى شده ، در عالم برزخ كه در آسمان است ، نگاه مىدارد وباقي را به أبدان خودشان رجوع مىدهد ؛ چنان چه در قرآن مجيد است :
وَفِي السَّماءِ رِزْقُكُمْ وَما تُوعَدُونَ
« 6 » ، يعنى هر چه از ثواب وعقاب به شما وعده داده شده ، در آسمان است ؛ چنان چه از حديث معراج هم معلوم مىشود كه بهشت وجهنم برزخي در آسمان است . پس
هامش
( 1 ) . مؤمنون ( 23 ) آيهء 100 .
( 2 ) . تهذيب شيخ طوسي ، ج 1 ، ص 466 .
( 3 ) . بحار الأنوار ، ج 6 ، ص 272 .
( 4 ) . جامع الصغير ، ج 2 ، ص 333 .
( 5 ) . آيهء 42 .
( 6 ) . ذاريات ( 51 ) آيهء 22 .