يك سطر خطى بر كاغذى . چه خوش گفت :
ميان ماه من تا ماه گردون * تفاوت از زمين تا آسمان است
وچنان چه نقاشى بخواهد تصوير صورت حيواني يا نقش درختى يا گلى نمايد ، چه اندازه قلمها ورنگهاى مختلف لازم دارد ؟ وبىحدّ ، بزرگ وبا عظمت است قدرت شاملهء حضرت خداوندى كه اقسام بديعه وافراد بىنهايت از أنواع حيوانات برّى وبحرى وميوهها وگلهاى زيبا را با اشكال بديعه وألوان مختلفه ، به قلم قدرت وبدون حاجت به آلت نقشى ومداد ومايهء رنگى ، ايجاد مىفرمايد ، وبدبخت وبىبهرهء از سعادت ومحروم از شرافت ، آدم صورتي است كه فقط متوجّه به صورت اقسام مخلوقات است ، وچشم عقلش از شهود قلم قدرت به كلى محروم وبىنصيب است .
از فريب نقش نتوان خامهء نقاش ديد * ورنة بىشك صانع با قدرتى در كار هست
ودر بيان دليل دوم ، يعنى استدلال از طريق آيات آفاقيه ، گوييم : چنان چه انسان عاقل باانصافى تأمّل وانديشه نمايد ( در ترتيب ونظام مجموع عالم جسماني كه تمام كلّيّات أجسام عالم ، از قبيل زمين وآب وهوا وآتش ، در جسميت مساويند وليكن در طبيعت مختصهء به هر يك اختلاف دارند ، چون هر كدام طبيعت مختصهء به خود وآثار مخصوصهاى دارند ، يك قسمت طبيعت زمين است وقسمتهاى ديگر طبيعت آتش وهوا وآب است ، ويك قسمت طبيعت كرات وأجسام آسمانى از قبيل ماه وخورشيد وستارگان كه بر حسب تحقيقات واستكشافات جديد وروايت وارده از حضرت علي بن أبي طالب ، أمير مؤمنان عليه السّلام هر يك از ستارگان ، شهري وبلدي باشند ) « 1 » به وجدان خود دريابد كه اين طبايع مختلفه مقتضاى نفس جسميّت ، يعنى طبيعت امتداد جوهري مادّى « 2 » كه حقيقت يگانه است وهمهء أجسام در آن شركت دارند ، نخواهند بود ؛ چون افراد طبيعت يگانه البتة در لوازم وآثار آن طبيعت متّفق ومساويند ، نمىشود يك قطعهء آتش سوزاننده باشد وقطعهء ديگرى نسوزاند .
پس چنان چه سبب اختلاف طبايع أجسام ، نفس جسميت موجوده در هر يك بود وجسميت فرضا اقتضاى طبيعت هوا يا طبيعت آب بودن مىكرد ، تمام أجسام بايستى يا هوا
هامش
( 1 ) . سفينة البحار ، ج 1 ، ص 574 .
( 2 ) . طول وعرض وعمق جسماني .