به قول حافظ :
چگونه سر ز خجالت برآورم بر دوست * كه خدمتى بسزا بر نيامد از دستم
عواملى حسابرسى :
مطلبى كه در اينجا بايد اضافه كرد عوامل حسابرسى است كه مهمترين آنها عبارتند از :
1 . علم خدا
چگونه متعال عالم سرّ و الخفيات است و هيچچيز از حيطه علم او خارج نيست همانگونه كه فرمود :
وَ إِنْ تُبْدُوا ما فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ .
« 1 » خدا شما را به آنچه كه ظاهر مىكنيد و يا مخفى نگه مىداريد محاسبه خواهد كرد .
و يا اينكه فرمود :
لِيَجْزِيَ اللَّهُ كُلَّ نَفْسٍ ما كَسَبَتْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ .
« 2 » خداوند هر كسى را به آنچه كسب كرده است جزا مىدهد ، همانا خدا سريع الحساب است .
2 . عدل و احسان الهى
عدل و احسان هم دو معيار ديگرى است كه خداوند متعال اعمال بندگانش را با آن محاسبه مىكند ، بعضىها را به احسان مىبخشد و بعضىها را به عدل مجازات مىكند .
چنان كه فرمود :
إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ .
« 3 » همانا خدا فرمان به عدل و احسان مىدهد .
3 . كتاب نفس
عامل ديگر براى رسيدگى به حساب ما ، كتاب نفس است كه خداوند همهء اعمال ما را در آن ثبت و ضبط مىكند ، چنان كه فرمود :
وَ كُلَّ إِنسانٍ أَلْزَمْناهُ طائِرَهُ فِي عُنُقِهِ وَ نُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ كِتاباً يَلْقاهُ مَنْشُوراً .
اقْرَأْ كِتابَكَ كَفى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيباً .
« 4 » ما مقدرات هر انسانى را طوق گردن او ساختيم و روز قيامت كتابى بر او بيرون آوريم كه همهء وراقش را
هامش
( 1 ) . بقره / 284 .
( 2 ) . ابراهيم / 51 .
( 3 ) . نحل / 90 .
( 4 ) . اسراء / 13 و 14 .