تامه در عالم هستى ورجوع حقايق إلى ما بدأت منه حركت ذاتي وتحول جوهري است « 1 » .
ونيز در اين ( وصل ) بيان نمودهاند كه حقايق وجودي در قوس صعودى ( از باب اتصال مراتب بيكديگر ) برخى در مرتبهء عالي وبرخى در مرتبهء نازل وبرخى أوساط ومتمايل بطرفين أعالي وادانى ميباشند واين خود دليل بر عدم تحقق طفره در نظام هستى است بطور مطلق مثل اينكه برخى از نباتات متمايل به عالم حيوان وشايد قدمي كوتاه بباب حيوانيت نهاده باشند مثل درخت خرما وبرخى از حيوانات بأفق عالم انساني باشند مثل - قرده - كه داراى بعضي از خواص وعوارض مختص به انسانند وهكذا ( چون وجود داراى عرضى عريض وتشكيك خاصي است چنين امرى امكان دارد مثل اينكه ملا صدرا در مقام تبديل عنصر آب بهواء گويد ممكن است صورتي نسبت بهواء محض آب ونسبت بآب محض هواء ويا واسطه بين اين دو واقع شود ) .
در فصل آخر ( فصل - 3 - ) 17 ) باب اوّل ، مؤلف موجودات را منقسم نموده است به وجود مجرد قائم بذات وغير حال در مادة وموضوع كه در مقام تحقق ، فيض وجود حق بدون فرآهم نمودن زمينه بآن هستى مىبخشد ووجود مادي وصور حال در مواد كه تحقق خارجي صورت قائم به مادة ويا مادهء متقوم بصورت بدون
هامش
( 1 ) - أصولا وبنا بر قواعد مقرر در فن حكمت متعاليه قول تباين در أنواع أصل وأساس صحيحي ندارد وعالم وجود ، از باب آنكه وجود نور وظهور محض است در سلك وجودي واحد شخصي قرار گرفته وتجليات ومظاهر وجود متصف به تشكيك وما كان ويكون يك حقيقت وأصل متفنن وسيع الدرجات است كه :اين نقطه گه صعود نمايد گهى نزول * يك نقطه دان حقيقت ما كان وما يكونموافقا لقوله تعالى :هُوَ الْأَوَّلُ وَالْآخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالْباطِنُ ،أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ ،وهوالْكَبِيرُ الْمُتَعالِ ،وَإِلَيْهِ يُرْجَعُ الْأَمْرُ .