بايد قوهيى غير محسوس ودائمي چنين امرى را كه دائمي وابدى است ادراك نمايد .
اين اشخاص خيال كردهاند كه شيء مجرد ، به كلى جدا از حس ومادة وروح امرى بيگانه از جسم است غافل از آنكه هر شيء ظاهري دارد وباطني ، ظاهر آن حس وباطن آن برتر از حس ومحيط ومسلط بر حس است ودو موجود متمايز در ميان نيست بلكه يك شيء ظاهر آن حس وباطن آن مقوم حس است ودر عالم ادراك ، هر ادراك حسى متوقف بر ادراك خيالي وهر خيال نيز متقوم به درك عقلي است ، وشيء گاهى از كثرت ظهور مخفى مىشود ، وبايد به دانشمند مادي فهماند كه مجرد ، امرى شاخدار وهيولائى رعبآور نيست امرى در باطن تو ، وباعث بقا ودوام تو ، كه منشأ شعور باطني وآگاهى دائمي است ، حصول وتحقق علم مضاعف ومركب ، يعنى وجود علم به علم كه از آن به : مىدانم كه مىدانم ، تعبير شده است ، در علم به ( من ) ، من مىدانم ، علم وعالم ومعلوم بيك وجود موجودند واگر حضور ذات نباشد ، لازم آيد ، انفكاك شيء ، از شيء ، وهمين حضور ذاتي نه داراى شكل است ونه مقدار ونه ديگر أمور مربوط به شيء واقع در جهات ، وچنين حقيقتي چون مادة واستعداد فناء ندارد ، دائمي وابدى است ، ظاهر آن فانى وباطن آن باقي ودائمي است .
* * * يكى از أموري كه بايد مورد توجه قرار گيرد وعدم توجه باين مسأله براي خيلى از مدعيان علم ودانش منشأ اشتباه شده است آنست كه در بين مردم كمعمق معروف شده است كه فلسفهء اسلامى همان فلسفهء ارسطوست وگويند : شيخ الرئيس هم تصريح كرده است كه ما آنچه داريم از ارسطوست با اينكه مدتها غور در اين مسائل نموديم وشبها بيدار مانديم وعمر خود را صرف تحقيق در آن نموديم نه توانستيم بر آن ايرادى اساسى وارد كنيم ونه توانستيم چيزى بر آن بيفزائيم . أولا آنچه كه شيخ گفته است ارتباط دارد با برخى از مباحث منطقي كه آنهم أرسطو واضع آن نيست بلكه آن را تدوين نموده است واين مسائل حكم برخى از مسائل موجود در علم رياضى يا علوم ديگر را دارد كه أصلا قابل اشكال وايراد نيست ، مثلا بر قضايا ، وقياسات از باب
أصول المعارف — صفحة مقدمه 26
مساهمون: الفيض الكاشاني
صمقدمه ٢٦