مشكلاتى مواجه مىشويم كه بايد مطرح نموده وراه پيشرفت در مباحث را باز نمائيم .
شبهات دانشمندان مادي عصر جديد در انكار مجرد بطور مطلق وانكار مفاهيم كليه كه مقيد بقيود زمان ومكان وسلاسل مادة ولوازم آن نيستند وبه قوهء ادراكي انسان قيام دارند ، غير از شبهاتى است كه در كتب دانشمندان قديم موجود است وأصولا نحوهء انتقاش صور أجسام واعراض خارجي در مادة دماغى وسلولهاى مغزى با اين ملاحظه كه مبدأ ادراك در مواضع مختلف ادراكي صورت واحد قائم به مادهء واحد نيست ومبادى وانفعال مغزى باعتباري داراى وحدت حقيقي حاصل از قوام مادة بصورت نوعي واحد نمىباشد ، مسائل تازهيى را پيش مىآورد كه نمىشود از رجوع به آنها صرف نظر نمود ، وپيدايش برخى از آراء وعقائد لازمه تكامل علم طبيعت است .
أصولا تحقيقات وسيع در علم طبيعي در بسيارى از مباحث فلسفي اثر مىگذارد وسبك بحث در كثيرى از مباحث بايد عوض شود ، ونيز بسيارى از مسائل مهم كه مبتنى بر طبيعيات است وبا بحث در أجسام وعناصر سر وكار دارد ، قهرا در مسيري ديگر قرار مىگيرد .
چهرهء مباحث مادة وصورت نحوهء عروض حركت در أجسام ومواد ونيز مباحث مربوط به حصول أنواع متوالده وحدوث أنواع « 1 » وامتناع قدم أنواع متوالد از مواد عوض مىشود ومىبايست در إيران حوزهء فلسفي عميقى وجود داشت كه علاوة بر تبحر در
هامش
( 1 ) بر طبق تحقيقات مسلم هر كرهاى از كرات عالم وجود ، ( كراتى كه بفرض مثل زمين داراى استعداد وپرورش أنواع مختلفه از معادن ونباتات وحيوانات باشد وكراتى كه بواسطة عدم مساعدت محيط أنواع جانور ويا نباتات ويا معادن در آن پديد نيامده باشند ) داراى عمرى محدود مىباشند ، وهمين زمين كه ما در آن زندگى مىكنيم ، مسلما روزگارى فاقد شرائط زيست بوده است واين شرائط در اثر تكامل وظهور شرائط ورفع موانع ، ويا بجهات ديگر حاصل شده است . مراد اين نيست كه حوادث بدون سبق مادة واستعداد حاصل شده است . اين امر قابل تعقل نيست واز جمله محالات است در شروع فلسفه ، وامكان ندارد حادث بدون استعداد قبل وجود آيد ولى قدم أنواع وعدم تناهى نفوس متوالده وعقول لاحقه نيز بنا بر قواعد مسلم علمي درست نيست ومواد موجود در عوالم جسماني بحكم قانون كلى حركت دائما در حركت وسيلانند وأحوال متوارد بر اين مواد يك نوع استكمال است واز ناحية أصل حركت كلى كه منشأ زمان كلى است عوالم بوجود آمدهاند وعلل اعدادى در عالم مادة تناهى ندارد .