تا آنجايى كه حقير اطلاع دارد ، مرحوم ملا لالهزار يهودي كه به بيروت سفر مىكرد قسمتى از عقائد كانت ودكارت را از عربى بفارسى ترجمه نمود وبين دانشمندان توزيع نمود ، ولى چون أركان دولت زمان حس مسئوليت نمىنمودند ويا نمىتوانستند واسطهء رابطهء معقولى بين طالبان علم ودانش از مردم مملكت ما ودنياي متمدن مغرب بنحو جامع الأطراف در جميع شعب علوم وفنون علمي ، واقع شوند ( وأصولا قدرتمندان ما در عالم خيال بسر مىبردند وخود را محيط بجميع شراشر وجود مىديدند واحساس كم بود نمىكردند ) غير أركان دولت زمان موانع ديگرى نيز وجود داشت ، دانشمندان ما از آنچه در غرب در علوم مىگذشت غافل ماندند ، وسفرهاى تحصيلي عدهء معدودى به مغربزمين نمىتوانست تحول در همه شعب بوجود آورد . آنچه كه بايد مورد اهميت واقع شود اين است كه دانشمندان حوزههاى قديمى ، بايد تا آنجا كه ميتوانند از تحول علمي برخى از مسائل كه با فلسفه رابطه دارد اطلاع حاصل كنند ، مسأله تركب أجسام از مواد وبسائط ونحوهء حدوث مواليد از ناحيهء حركت وتكامل ونحوهء وجود قوه واستعداد در أجسام ومواد متحرك ، مسألهء مواضع ادراكات حسى ونيز مبحث قواى باطني ، در علم جديد تحول حيرتآور پيدا نموده است ، وبحث در قواى نفس به سبك قدما درست نيست وخيلى از مسائل ادراكي مبتنى بأصول جديد است . نحوهء حصول اعراض وتحقق برخى از مقولات نحوه وجود ويا پيدايش أنواع وكيفيت تركب مواد وفعليات ، همه اينها أموري است كه در پارهيى از مسائل مهم سبك بحث را عوض مىنمايد ، وتحرير مسائل فلسفي در مباحث مذكور به سبك قديم ، چهبسا عالىترين مباحث فلسفي را بىاهميت جلوه دهد .
مسألهء تجرد نفس ، وقواى جزيى ادراكي آن ونيز تجرد مدركات نفس ناطقه وأصولا نحوهء تعلق نفس ببدن يا پيدايش آن در عالم حدوث ، از مباحث مهمى است كه تحقيقات واكتشافات جديد در مهمترين موضوعات ومسائل مباحثى را در مقابل حكيم إلهي ومعتقد بوجود ماوراى محسوسات قرار مىدهد . تحقيق كامل در اين مباحث وحل معضلات وجواب از شبهات مايهء قوى فلسفي وقدرت فكرى وتضلع تام در ربوبيات لازم دارد ، وأصلا در عصر ما ، به واسطهء پيدايش عقائد مختلف ، خود به خود با
أصول المعارف — صفحة مقدمه 22
مساهمون: الفيض الكاشاني
صمقدمه ٢٢