واعتاد فصار يفتخر به بعد ان كان يستقبحه اشكال اساسى در اينجاست كه الفت با عذاب وانس با تألم در صورت بقاى منشأ تألم وعذاب به چه نحو متصور است وامر قبيح ومستنكرى كه منشأ تألم ميباشد ووجود علتي كه سبب عذابست ، ارتفاع عذاب امكان ندارد مگر بزوال علت عذاب ويا زوال أصل عضو متألم ويا فناى متألم بحسب وجود خارجي واين در صورت جوهري بودن علل تألم امكان ندارد ، اسم منتقم نفاد نپذيرد مگر در صورت محو منشأ جلب عذاب وصلوح مظهر جهت تسلط اسم منتقم با بقاء مبدأ عذاب واستحقاق وتألم وضرورت ملكات وصور مستنكره بحسب بقاى آن صور بلحاظ تجرد نفس وصورت قائم ومتمكن در آن انفكاك از عذاب امكان ندارد ودر صورتي نفس انس با ناملائمات وصور مبادى عذاب حاصل نمايد كه فطرت اصلى انساني طالب كمال خاص أهل رحمت رحيميه را از دست بدهد بنحوى كه صور حاصل از كفر وشرك ونفاق مطلوب وملائم طبع وى شود واين امر در مقام امكان ندارد چه آنكه حصول الفت وملائمت با منشأ كفر وعصيان ونفاق مترتب است بر صيرورت نفس وجود بهيمى وشيطانى وبا فرض فقدان فطرت اصلى طالب كمالات اخروى خاص سكّان جنت لذا شيخ رئيس أعظم اقسام عذاب را خاص نفوسى مىداند كه داراى ادراك وجربزه باشند وبله وفاقد مدركات از سنخ معنويات وعقليات نباشند چه آنكه با فرض ادراك درجات جنان ولذات خاص مراتب جنات عدن نفس خود را مغبون مىبيند وفاقد كمال لازم مقام ومرتبهء وجود أو وملاك حسرت كه اتمّ انحاى عذاب از اينجا بايد جستجو شود . بنابراين اعتبار انس بأمور غير ملائم ونامسانخ جوهر قدسي نفس مدرك بادراك عقلي امكان ندارد وعذاب تخفيف نپذيرد ومنفك نشود مگر بزوال هيئات وعوارض « 1 » مبدأ وسبب عذاب .
هامش
( 1 ) - اين طائفه هرچه در مقام تقرير ذوقيات اعجاز نمايند در برهانيات عاجز ودست بستهاند ومسألهء باين مهمى كه از أركان وأصول عقائد واز نفايس معارف انساني است با چه مطالب سست شعري كه برخى از اين مطالب أوهن از بين عنكبوت است تحرير مينمايند .