توضيح مباحث مشكل ميپردازيم .
نگارنده اين سطور در رسالهء معاد ، مفصل در كيفيت پيدايش نفس ونحوهء وجود وظهور ونهايت وجود آن باعتبار فناء في اللّه وبقاء باللّه ، بحث نمودم لذا در اين مقدمه به تقرير مباحث مهم ديگر - أصول المعارف - مىپردازم .
يكى از مسائل مهم وقابل تحقيق ودر خور تعمق در مسائل مربوط بآخرت ، مسألهء عذاب وألم ولذات ونعم خاص نفوس وأبدان اخروى است . محقق فيض بنحو اختصار در لذات وألم وخير وشرّ مخصوص نفوس وأبدان انساني در عالم آخرت ونحوهء لذات وآلام وكيفيت دوام اين دو در نشئات بعد از موت واين بحث مهم فلسفي وعرفانى كه آيا نفوس مكاره وشريرهء مبتلا بعذاب وألم دردناك لازم اعمال وثمرهء افعال ، براي هميشه معذبند ويا آنكه عذاب آنان تخفيف يافته وبعد از مدت مديد آلام از آنان مرتفع ميشود .
ما در اين مسأله مفصل بحث مىكنيم ، وبعد از تحقيق در اين مسأله كه آيا عذاب اخروى ناشى از چيست ومادهء عذاب ومنشأ آن در أهل جهنم ( آنهايى كه مسلّما جهنم ودوزخ صورت اخروى وآخرين نشأت وجود آنست ) تمكّن پيدا نموده وچنان بنيان آن در نفوس راسخ شده است كه به منزلهء طبيعت وبالأخره صورت اخروى آنان گشته واز باب آنكه در آخرت حركت مستقيم وجود ندارد ، يدور عليهم العذاب ؟ ويا آنكه فطرت ذاتي ناشى از تجلى حق باسم مبدأ رحمت واسعهء إلهي كه رحمتي وسعت كل شيء - بر مبدأ عذاب كه ناشى از صور متأخر از فطرت ذاتية است بحكم - واللّه غالب على امره - غلبه نموده ومآل همه نفوس برحمت است وشرك وكفر نسبت بفطرت توحيد بمقتضاى - ما من دابة في الأرض الا وهو آخذ بناصيتها ان ربى على صراط مستقيم ، عرضى وبالآخرة زائل شد نيست كه :
أصول المعارف — صفحة مقدمه 316
مساهمون: الفيض الكاشاني
صمقدمه ٣١٦