فعل وانفعال اجزاى مركب يا به مرحلهء مركب مزاجى ميرسد ويا نمىرسد ؟
وأصول تركيبات مزاجى سه قسم است چون مركب مزاجى اگر به مرحله تغذيه وتنميه واصل نشود ، عنصر مركب داراى مزاج معدنى است واگر در مرحلهء تغذيه وتنميه وتوليد مثل متوقف شود وداراى حس وحركت ارادى نباشد نبات است واگر به مرحلهء حركت ارادى واحساس برسد حيوان است وحيوان ونبات داراى نفسند چون صورت حاصل در مادة مزاجى انغمار تام در مادة ندارد واز باب آنكه داراى تفنّن در افعال است از مادة كأنه ترفّع دارد ، اگرچه جزء ماديات محسوب ميشود ، واگر داراى حس بود وأفاعيل از أو بر سبيل اراده وقدرت وتمكّن از فعل وترك صادر شد ، از باب آنكه شيء مريد فعل وعالم بفعل . اگرچه علم آن ضعيف باشد ، از باب ذات خود را ادراك نمايد ، وحضور ذات للذات دارد ، از مادة مجرد است ودر مباحث بعد بيان خواهيم كرد كه تجرد انحصار در تجرد تام عقلي ندارد ، چنين موجودى باقي وابدى وداراى نفس مجرد است وقهرا داراى حشر ومعاد حيواني جزيى خيالي برزخيست ، واينكه شيخ أعظم در طبيعي كتاب شفا به بوار نفوس حيواني تصريح كرده ودر نفوس انساني تجرد تام قائل شده ، با أصول وقواعد مقرر در مسفورات حكميّه مطابقت ندارد - وغير از عالم عقل عالمي ديگر باقي ودائمي است كه عالم حشر أجساد اخرويه باشد لم تبلغ فلسفة الشيخ الأعظم إليها .
بنا بر آنچه ذكر شد از بسائط مركبات واز مركبات مواليد بوجود آيد ومواليد أنواع مختلفه وأنواع داراى افراد متباينهاند وحصول هريك از أمّهات وعناصر ومواليد مركبهء مشتمل بر أنواع وفراد واقع تحت أنواع مستند واسبابى هستند كه در جاى خود مفصل بيان شده است .
منشأ أنواع مختلف جهات متكثرهء در علل طولى وعلت تكثر فردى وشخصي مواد واستعدادات وبالأخره مبادى تأثيرات ملائكهء موكّله بر حقايقند ومبدأ اصلى وعلت حقيقي حق اوّل است سبحانه وتعالى شأنه .
در بين أنواع حيوانات برخى به مرحلهء حركت ارادى نرسيدهاند واز عالم حس
أصول المعارف — صفحة مقدمه 313
مساهمون: الفيض الكاشاني
صمقدمه ٣١٣