مناقشه بر مطالب سيد الحكماء - جلوه - وجواب از مناقشات أو بر ملا صدرا
مرحوم ميرزاى - جلوه - أعلى اللّه قدره ، در اين مسأله كه از مقدمات حركت در جوهر بطريقهء آخوند ملا صدرا است ، درست غور ننمود وبه مغزاى مرام ملا صدرا در اعراض ذاتية واعراض لازم لا ينفك ذات موجود جسماني نرسيده وبه اين كلام عرشي بنيان كه لوازم ذات با ذات بوجودي واحد متحققند بنظر دقت توجه نكرده است واين أو نيست كه در مقدمات حركت جوهري تعمق نكرده است وأغلب أفاضل در اين مسأله حيرانند كما يظهر من حواشي الأسفار « 1 » .
آخوند ملا صدرا در مسائل فلسفي گاهى بطريق قوم ، مباحث عاليه را تقرير فرمايد وگاهى بر مبنا ومسلك خويش در صدد أفادت وحل عويصات برمىآيد ، گاهى مبحثى به تفصيل تقرير نمايد ، وزماني عالىترين مسألهء حكمي را با اشارهيى أفاضت مينمايد ودر هيچ مبحثى اظهار رأى نمىفرمايد ومدعى هيچ تحقيقى نمىشود ، مگر آنكه تمام مقدمات آن را بحق تحقيق فرموده باشد ودر مشكلات ومباحث عاليات بجميع مشارب سخن دارد ، گاهى در تقرير برهانيات از دقيقهيى فروگذار نمىنمايد وهمان بحث نظري را چنان به سبك اشراق ويا ممشاي عرفان عالي تحرير مىكند كه عقل انساني حيران مىماند ، لذا محققان از متأخران در جميع مشارب حكمي در مباحث إلهي وى را بزرگترين متأله ميدانند نه از بزرگترين متألّهان ، در عرفان وسير سلوك ان قلت : انه بايزيد عصره ، صدقت . در أسفار وشواهد ومفاتيح فرمايد :
« ان كل جوهر جسماني له نحو وجود مستلزم لعوارض ممتنع الانفكاك عنه ، نسبتها إلى الشخص ، نسبة لوازم الفصول الاشتقاقية إلى الأنواع ، وتلك اللوازم بعينها
هامش
( 1 ) - حكيم سبزوارى وبهتر از أو آقا على مدرس به سهولت مباني ملا صدرا را تقرير نمودهاند بخصوص آقا على كه در مقام تحرير مسائل باين قبيل از اعتراضات نيز توجه داشته است .