متحد خواهد بود وانضمام باعتبار لحوق فعليّات « 1 » بر فعليات است - در مباحث ماضيه بنحو تفصيل در نحوهء ثبات وبقاى موضوع در حركات ذاتية بحث نموديم واز براي تقريب بافهام ، حركت را در وجود عام عنوان نموده وبه تفصيل بيان شد كه - ما منه وما إليه وما فيه - در اشتداد وجودي ، امر واحد است ووجود در مقام صعود ومعراج تركيب ، مانند قوس نزول ومعراج تحليل امر واحد شخصي است كه متشأن بشؤون مختلف وداراى درجات متعدد است وكليه مراتب بوجودي واحد موجودند ، ودر اشتداد جوهري نحوهء وجود حركت توسّطى وقطعي بيان شد ونيز تقرير نموديم كه آخوند ملا صدرا در اين مسأله از جميع اشكالات جواب داده ودر كليهء جوانب بحث از ذكر دقيقهيى فروگذار ننموده است ولى مطالب أو در اين مبحث بسيار عميق وقابل توجه ودقت است .
سيد الحكماء مرحوم - جلوه - بعد از مطالبى كه ذكر شد بوجوه ديگر از ايرادات بر آخوند پرداخته است كه همهء اشكالات ناشى از اين مهم است كه در تصور موضوع حركت جوهري گرفتار شده است ونتوانسته با فرض وقوع حركت در جوهر ، موضوع ثابت از براي حركت تصوير نمايد وهمه مناقشات أو در اين زمينه دور ميزند ومرتب بين احكام وجود واحكام ماهيت خلط مىكند چون در مرحله اوّل بحث در حركت جوهري عقل غير متعمق دوچار اين اشكال ميشود كه مفهوم ثابت انسان به چه نحو در ذات خود متحرك است ، حركت مستلزم آنست كه ذات واحد بر فرض عدم ثبات ذوات متعدد باشد وبفرض حركت در ذات ، حركت چون داراى حدود متعدد است جامع حدود در ذات واحد چيست وچون ثبات ذات انسان مثلا بحسب حد مسلم فرض شده است هر تغيير وتحرك وفعل وانفعال تدريجي
هامش
( 1 ) - على ما حقّقه استاذنا المتألّه سيد سادات أعاظم الفقهاء والحكماء الحاج ميرزا أبو الحسن القزويني روحي فداه ، في حواشيه على المنظومة وسمعنا كرارا في مجلس بحثه أيام استفادتي منه - دام ظله - واخذ عنه بعض تلامذته ، وكنّا نورد عليه بما ذكرناه .