نموديم كه أصلا اين قبيل از مؤاخذات كه حاكى از عدم ورود بمباحث عميقه ودليل بر عدم تسلط قائل بكلمات ومباني ملا صدرا است وبمؤاخذات لفظيه أشبه است بحث نموديم وبا تأمل در آنچه كه ذكر شد مىتوان به آسانى بعدم ورود اين قبيل از مناقشات پىبرد واز اين اشكالات جواب داد اگر به توان اين قبيل از اظهارات را اشكال ناميد .
تجدد مسلم است كه ذاتي أصل حركت است وهر متحركى كه منشأ حركت است داراى محركى است چه در حركات عرضى وچه در حركات جوهري ودر جايى كه حركت مستند بجوهر است وشيء در يكى از مقولات عرضى متحرك است با اينكه تجدد ذاتي أصل حركت است واجزاء زمان وحركت بنفس ذات متقدم ومتأخر است فاعل مباشر حركت طبيعت جسماني است وجميع أفاعيل مستند بنفس كه از مجراى طبيعت صادر شود ، مستند است به طبيعت وفاعل مجرد از مادة محرك است واگر حركت در اعراض باشد ، فاعل مفيد حركت است يعنى جسم را تحريك مينمايد ولى اگر أصل طبيعت كه جوهر است سيال باشد فاعل مفيد وجود أصل طبيعت است وچون ذاتي است در سيلان مستغنى از علت است واين معنى در جميع حركات جوهري وعرضى جارى است ، متحرك جسم سماوي باشد يا جسم مادي « 1 » .
هامش
( 1 ) - عين اليقين چاپ گ طهران 1303 ه . ق . ص 274 تأليف ملا محسن فيض رسالهيى كه اين مقدمه بر آن نوشته ميشود خلاصهء عين اليقين است . بنابراين تجدد ذاتي حركت است أصلا ربطى به مسألهيى كه ما در صدد تحرير آن هستيم ندارد بحث در اين است كه متحرك اگر ذات شيء باشد ، حركت ذاتي واگر متحرك ذات باشد در تحصل وجود عرض وتحرك به سوى كم يا كم ويا وضع مثلا ، حركت عرضى است . مرحوم جلوه باين مهم توجه نكرده است كه اگر حركت ذاتي اعراض باشد بايد جوهر مادي مفيد وجود عرض باشد وقول به اينكه حركت ذاتي اعراض است وطبيعت قابل حركت از همان جهت كه قابل است مفيد وجود حركت است از -