دانست ولى :
چشم باز وگوش باز و ، اين عمى * حيرتم از چشم بندى خدا
نقل وتزييف
از آنچه كه در مباحث قبل راجع به حدوث عالم وكيفيت تقوم آن بحق وملاك احتياج معلول به علت بيان كرديم معلوم ميشود فساد آنچه خطيب رازي در كتاب أربعين در مقام استدلال به حدوث عالم بيان نموده است « ان ما سوى اللّه ممكن ، وكل ممكن يجب ان يكون محدثا ، لأن كل ممكن مفتقر إلى مؤثر في ترجيح وجوده على عدمه ، وهذا الافتقار إلى المؤثر لا يمكن ان يكون حال وجوده ، لأن التأثير في الموجود والمادة حال كونه موجودا تحصيل للحاصل ، فيجب ان يكون هذا الافتقار « 1 » حال عدم الممكن أو حال حدوث وجوده ، فيلزم ان يكون الممكن مسبوقا بالعدم » ملاك احتياج حدوث نيست ودر بقا ممكن نيز احتياج بعلت دارد ، بل كه ملاك احتياج امكان است ودر نزد ملا صدرا ملاك احتياج امكان وجودي است كه همان عين ربط وفقر بودن ممكن باشد وحدوث در عالم مادة ذاتي است وملاك
هامش
( 1 ) - مثل اينكه امام توجه ندارد كه چه مىنويسد ، تأثير در حال عدم نيز محال است چون عدم با وجود مناقض است . در حال حدوث هم تأثير امكان ندارد چون حدوث وجود بعد از عدم است وخود گفت تحصيل حاصل است ، پس ممكن بآن قيد كه موجود است قبول وجود ننمايد وعدم هم نقيض وجود است حدوث هم كه معلوم شد چه حال دارد پس ملاك احتياج وسبب قبول وجود در صورت وجود علت وسبب عدم ، عدم علت است ناچار امكان كه تساوى نسبت باين دو باشد ملاك عدم امتناع شيء از قبول وجود است ويا عدم اتصاف بامتناع غيرى واين وجوب بالغير وامتناع بالغير در صورت تساوى ماهيت نسبت بوجود وعدم دليل بر آنست كه امكان ملاك حكم است وممكن أعم است از قديم وحادث .