پس ميشود ذات شيء به نحو ناقص در آن شيء حاصل باشد وهمان شيء از نقص به كمال مىرود وكامل نيز همان شيء است نه ذات ديگر وچون حركت اشتدادى متصل واحد است وحركت وتكامل در وجود حاصل شده است مراتب متصل بيكديگر وآنچه كه در مقام حركت از بين مىرود نقص وجود است نه رفع أصل وجود كما ذكرناه مفصلا . وآنچه كه حكيم لاهيجى در اين باب فرموده است مبتنى است بر اينكه ذات شيء قبول تشكيك ننمايد وطبيعت متحرك در مقام استكمال ذاتي داراى افرادى آنى است وافرادى زماني ، فرد بالقوة طبيعت افراد آنى است واما فرد زماني هميشه از براي متحرك حاصل است وگرنه بايد شيء تدريجي دفعي باشد .
نظير آنچه را كه در گوهر مراد ذكر نموده است در شواق در مقام نفى اشتداد وجود از ناحية حركت ونفى حركت در ذاتيات وعدم جواز حركت ماهيت از وجود ضعيف بوجود قوى بيان نموده است .
* * * حكيم محقق متأله خاتم المحققين خواجة نصير طوسي - أعلى اللّه مقامه الشريف - در تجريد فرموده است : « ولا تزايد فيه ولا اشتداد . . . » يعنى در وجود تزايد واشتداد نيست .
مطابق ظواهر موجود در تجريد وشرح إشارات وديگر آثار نفيس علامه نامدار نصير الدين طوسي ، مؤلف داناى اين آثار در وجود قائل به تشكيك « 1 » عامي است قهرا به تشكيك در مراتب وجود تصريح نكرده است وشايد اين عبارت دلالت دارد بر نفى تشكيك خاص در وجود ويا نفى حركت در جوهر از باب آنكه خواجة باصالت
هامش
( 1 ) - بگذريم از اينكه خواجة در تجريد بر طبق مشرب متكلمان ودر شرح إشارات به طريق حكماى مشّايى به شرح مباحث وتحقيق در مشكلات پرداخته است واز قرار دلائل موجود بر حكمت اشراق نيز تسلط داشته است واز اين راه بأصول وقواعد حكماى اشراق احاطه داشته است ودر باب صدور وحدت از كثرت وتقرير قاعده نور وظلمت در مراتب نور قهرا تشكيك خاص واقع است ولى ظواهر آنچه مقرر داشته است دلالت نمايد بر اينكه به تشكيك خاص معتقد نمىباشد .