ميشود مثل حركت انسان كه ارادى است ودر عين آنكه ارادى است تسخيرى نيز هست .
أصل 5 در بيان معناى حركت قسرى است وتقرير آنكه در حركت قسرى ، فاعل طبيعت است ولى طبيعت مقسوره ، واين حركت ما دامى قسرى است كه ميل قسرى در آن موجود است يعنى به طبيعت منضم است لذا قاسر علت معدّه است .
نظر به آنكه برخى از مباحث احتياج به شرح ندارد از بيان تفصيلي آن صرف نظر ميشود ومىپردازيم به توضيح وتقرير مشكلات أصول وفصول اين رساله .
اثبات موضوع در حركت جوهر بوجوه عرشي
أصل 6 ص 101 ، در بيان اثبات موضوع از براي هر حركت منعقد شده است چون حركت در هر مقولهيى محتاج بموضوع ثابت است ، موضوع اگر داراى وجود وتشخص خاص نباشد ، تبدل افراد مقولهيى كه از حركت حاصل ميشود معنا ندارد چون اين امر برهاني است كه تبدل افراد مقولة بر موضوع عبارتست از تخالف افراد مقولة با يكديگر واتصاف موضوع به افراد مختلف از مقولة ، كه هر مقولهيى با مقولهء قبل از خود بحسب صنف يا نوع مغاير است .
در مباحث قبل بيان كرديم كه علت بقاى موضوع وحفظ وحدت شخصي آن ممكن است فاعل نوري مجرد متصف بوحدت عقلية باشد كه موضوع متحرك را در مراتب تقلبات وتطورات حفظ نمايد ومادة در تحول جوهري با صورت مبهمهيى موضوع حركت فرض شود واين صورت - ما - مبهمه - ابهام ناشى از حركت وضعف وجود نه ابهام ناشى از كليت وابهام خاص مفاهيم وماهيات معرا از وجود ، واين صورت متوارد بر هيولا بر سبيل تدريج در مراحل حركت با مادة متحد است وچون حركت در جوهر صوري واقع شده است هميشه صورت متصل است بواحد عقلي متحصل محيط بر مادة وصورت مجرد است كه جهت بقا وبه منزلهء روح صورت وأصل وتمام آن ميباشد ، كما اينكه در حركات كميّه وكيفيّه ووضعيّه ، صورت نوعيه مع ( كم ما ) يا