الباب السابع في الحركة والزمان والمكان وفيه معرفة الأزل والأبد
( ص 96 ، 97 ) يكى از أحوال مشتركهء أجسام حركت است ، وحركت خروج شيء است از قوه فعليت بر سبيل تدريج . بعضي از حالات براي جسم بالفعل حاصل نيست ولى قوه واستعداد حصول حالت در آن وجود دارد ، حصول اين حالت از قوه به فعليت يا دفعي است يا تدريجي ، به اصطلاح أهل حكمت خروج تدريجي حركت است . از براي حركت تعاريف زياد كردهاند كه در كتب مفصله مسطور است ونگارنده در رسالهء حركت كليهء أقوال را ذكر كردهام .
حركت قائم به چند امر است ؟ از باب آنكه از أوصاف جسم است محتاج به قابل واز آنجايى از حوادث است صادر از فاعل است واين نيز مسلم است كه شيء واحد از آن جهت كه قابل حركت است نسبت به صورت حركت متصف به جهت قابلى است واز اين جهت فاعل نمىتوان باشد چون در أمور متجدده كه از ناحيهء قوه وحركت شيء بفعليت ميرسد نشايد كه جهت قوه وجهت فعل متغاير نباشند اگرچه در مجردات قيام فيه وعنه واحد است ودر جاى خود سرّ آن را بيان مىكنيم .
فاعل مفيد فعليت به قوه از آن جهت كه أفادت فعليت نمايد بايد بالفعل باشد چون معناى قوه نداشتن واستعداد وامكان داشتن است وشيء فاقد فعليت معطى آن نمىشود لذا مفيد فعليت از جهتي كه أفادت فعليت نمايد واجد آن فعليت است اگرچه امكان دارد شيء از جهتي بالفعل ومبدأ فعليت واز جهتي بالقوة وقابل فعليت باشد از اين راه واز اين جهت أهل تحقيق بيان كردهاند كه بايد جميع جهات فعليت