و بيگانگى او را بشناسند و ببزرگى يادش كنند نخواهد آفريد ؟
آرى به خدا قسم حتما خداوند خلقى ديگر نه از رهگذر نر و مادة خواهد آفريد كه او را بپرستند و بيگانگىاش بشناسند و زمينى جداگانه براى آنان بيافريند كه آنان بر روى آن قرار گيرند و آسمانى جدا كه بر سرشان سايه افكند مگر خداوند نميفرمايد ؟ ( سورهء ابراهيم آيه 48 ) روزى كه زمين زمين ديگرى شود و آسمانها آسمانهاى ديگر ؟ و فرموده است : مگر ما از آفرينش نخستين عاجز مانديم بلكه آنان نسبت به آفرينش تازه در اشتباهند ( سورهء ق آيه 50 )
( در آسمانها و زمين چيزى وجود پيدا نميكند مگر آنكه هفت سبب دارد )
46 - امام موسى بن جعفر عليه السّلام فرمود : در آسمانها و زمين چيزى بوجود نمىآيد مگر بواسطهء هفت چيز : قضا و قدر و اراده و مشيت و كتاب و زمان و اذن .
( شرح : ) وقتى آدمى بوجدان خود مراجعه مىكند مىيابد كه در كارهائى كه انجام ميدهد مراتب فوق موجود است فرض كنيم مهندسى ميخواهد ساختمانى بنا كند اولا علم اجمالى بساختن بنائى در نفس او است كه تعبير از آن به قضا مىشود و سپس علم تفصيلى پيدا مىشود كه اين بنا چقدر مصالح ساختمانى از آهن و آجر و گچ و غيره لازم دارد كه آن را قدر و تقدير گوئيم يعنى اندازه گرفتن و سپس ارادهء ساختن مىكند و بعد تصميمى جدى ميگيرد كه مشيت و خواستن است و سپس آن اراده و مشيت در نفس او آن چنان ثابت مىشود كه دستور شروع بنائى را صادر مىكند كه تعبير از آن بكتاب مىشود و البته پس از اين مراحل انجام آن عمل نيازمند به زمان است و صدور تدريجى كه اجل و اذن تعبير شده است بنا بر اين شايد امام ( ع ) خواسته است تشريفات عالم آفرينش را براى تقريب ذهن شنونده اين چنين بيان فرمايد و شايد ترتيب هم منظور نظر امام ( ع ) نباشد و احتمال ميرود كه روايت نظر باعمال آدمى داشته باشد كه انسان هر كارى را در آسمان و زمين ( از راه مبالغة ) انجام دهد لا محالة مسبوق به اين مقدمات است و با اختيار كامل انجام داد و جبر و اضطرارى در كار نيست و الله العالم .