فصل چهاردهم در اشاره بدرهاى بهشت و دوزخ
مشاعر حيوانى كه به آن اجزاى عالم ملك ادراك كنند هفت است :
پنج ظاهر و آن حواس خمسه است . و دو باطن و آن خيال و وهم است كه يكى مدرك صور و يكى مدرك معانى است . چه مفكره و حافظه و ذاكره از مشاعر نيستند ، بل اعوان ايشانند و هر نفس كه متابعت هوى كند و عقل را در متابعت هوى مسخر گرداند ،
أَ رَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ
1 :
هر يكى ازين مشاعر سببى باشند از اسباب هلاك او ،
وَ أَضَلَّهُ اللَّهُ عَلى عِلْمٍ
2 تا حالش آن بود كه
فَأَمَّا مَنْ طَغى وَ آثَرَ الْحَياةَ الدُّنْيا فَإِنَّ الْجَحِيمَ هِيَ الْمَأْوى
3 .
پس هر يكى ازين مشاعر بمثابت درىاند از درهاى دوزخ ،
لَها سَبْعَةُ أَبْوابٍ لِكُلِّ بابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ
4 و اگر عقل كه مدرك عالم ملكوتست و رئيس آن همه مشاعر است رئيس مطاع باشد و نفس را از هوى او منع كند تا بهر يكى از مشاعر آيتى از كتاب الهى را از عالم امرى كه ادراكش به آن مشعر خاص باشد بتقديم رساند و بعقل نيز استماع آيات كلام الهى را از عالم خلقى تلقى كند بخلاف آن قوم كه ،
لَوْ كُنَّا نَسْمَعُ أَوْ