منطق ارسطو كه ميخواهد قضايا را به دو دستهء اوّلى و ثانوى تقسيم كند و قضيّهء تجربى را جزء دسته قضاياى اوّلى ميداند درعينحال نظر عميقترى نسبت بقضيّهء تجربى دارد كه بموجب اين نظر همهء قضاياى تجربى به قضاياى ثانويهاى تبديل ميشوند كه آن قضايا نتيجهء يك قضيّهء اوّلى است و به آن قضيّهء اوّلى استدلال به آن قضايا مىشود و آن قضيّهء عبارت از آنست كه : ( تصادف - يعنى تصادف نسبى - هميشه اتفاق نميافتد ) .
پس براساس اين قضيّهء اساسى هرگاه ملاحظه كنيم كه در يك خطّ طولانى ميان امتداد آهن و حرارت همزمانى وجود دارد به اين نتيجه خواهيم رسيد كه :
حرارت سبب از براى امتداد است و آهن هميشه بواسطه حراوت امتداد مىيابد زيرا اين همزمانى اگر بطور تصادف بود در خطّ طولانى بطور استمرار تكرار نميشد .
و بدين ترتيب قضيّهاى كه ميگفت : ( آهن بوسيلهء حرارت امتداد مييابد ) جاى خود را بقضيّهء اوّلى اصلى داد كه ميگويد : ( تصادف نسبى بطور استمرار تكرار نميشود ) و همهء قضاياى تجربى بقضاياى ثانوئى كه از رهگذر استدلال بدست آمده و نتيجهء قضاياى ديگرى است تبديل ميگردد .
پس در اينجا براى منطق ارسطو دو موقف هست : يك موقف ابتدائى كه قضيّهء تجربى را قضيّهء اوّلى ميداند ديگر موقفى عميقتر و دقيقتر كه آن را مستدل و نتيجهء قضيّهاى ميداند كه ميكويد : ( تصادف بطور دائم نميشود ) .
امّا موقف دقيق منطق ارسطو را ما در قسم اوّل اينكتاب بررسى نموديم و آنجا برهان اقامه كرديم كه قضيّهايكه منطق ارسطو آن را يك قضيّهء اولى گمان كرده و اساس منطقى قضاياى تجربىاش دانسته در حقيقت قضيهء اوّلى كه مستقّل از تجربه باشد نيست بلكه آن بنوبهء خود يك قضيّهء تجربى است و ما دامى كه قضيّهء تجربى است نميتواند بعنوان كلّى قضاياى تجربى اساس منطقى آن قضايا را تشكيل دهد .
الأسس المنطقية في الإستقراء ( مبانى منطقى استقراء ) ( فارسى ) — صفحة 191
مساهمون: السيد محمد باقر الصدر
ص١٩١