همهء آن پنجاه نفر برحسب تصادف با يك رنگ لباس بمهمانى بيايند خيلى ضعيف است آنچنانكه از همهء احتمالات ديگر ضعيفتر است و سبب ضعف اين احتمال همان است كه در مثال پرتاب سكّه بود زيرا هريك از اين پنجاه نفر كه بخواهد رنگى براى لباس خود انتخاب كند برحسب عادت اين انتخاب به بسيارى از احوال و خصوصيّات زندگى او ارتباط دارد و ما ميدانيم كه اين پنجاه نفر در اوضاع و شرايط زندگى با هم بسى اختلاف دارند و در آن شرايط بجز به مقدار اندكى با همديگر اشتراك ندارند در اين صورت اگر آنان همگى با يك رنگ لباس بيايند معنايش آن است كه در وضع هريك از آنان همان مقدار ناچيز از قدر مشترك كه در شرايط زندگىشان بود حكومت كرده و همه را بيك شكل از حيث رنگ لباس درآورده است و روشن است كه فرض تأثير تنها همان مقدار ناچيز مشترك و تأثير نداشتن ساير جهات مختلفى كه در زندگى آنان است داراى مقدار احتمالى بسيار ضعيفى است و بدينواسطه احتمال آنكه همهء آنان با يك رنگ لباس بيايند بسيار ضعيف خواهد بود و حقيقت مطلب در هردو مثال آنست كه ما در اينجا يك علم اجمالى داريم بر اينكه آمدن خط - و يا انتخاب رنگ زرد مثلا - سببش يا اين جزء معيّن از شروط پرتاب سكّه - يا حالات اين شخص - مىباشد و يا جزء ديگر و يا جزء سوّم و همچنين تا آخر اجزاء و تعداد اطراف اينعلم اجمالى كه ما از آن به ( علم اجمالى 2 ) تعبير ميكنيم از تعداد اطراف ( علم اجمالى 1 ) خيلى بيشتر است زيرا اطراف ( علم اجمالى 1 ) از صورتهاى ممكن آمدن و نيامدن خط در ده بار پرتاب مثلا تشكيل يافته است و امّا اطراف اينعلم از تعداد شرايط و خصوصيّات پرتاب اوّل ضرب در اوضاع و شرايط پرتاب دوّم ضرب در . . . تا پرتاب دهّم تشكيل يافته است و چون شرايط و خصوصيّات متغيّر و متحرّك در هربار از شرايط و خصوصيّاتى كه بسا ثابت باشد خيلى بيشتر است لذا طبيعى است كه از احتمالات ( علم اجمالى 2 ) مقدار بسيار زيادى بر ضدّ احتمال آنكه همان رويداد اوّلى تكرار شود تجمّع خواهد نمود .
الأسس المنطقية في الإستقراء ( مبانى منطقى استقراء ) ( فارسى ) — صفحة 165
مساهمون: السيد محمد باقر الصدر
ص١٦٥