امّا مشگلى كه منشأش لباسهاى محمّد بود بر طرف شد زيرا چهار صورتى كه براى آمدن محمّد بود از اقسام فرعيّه است و عضو بود نشان در مجموعهء اطراف علم اجمالى درست نيست و امّا مشگلى كه منشأش تبديل محمّد و على بيك عضو بود يعنى فرزند حامد ، آن هم بر طرف گرديد زيرا منقسم گشتن فرزند حامد بر محمّد و على از انقسامات اصليّه است و هرگاه يكى از اطراف علم اجمالى بر دو قسم اصلى منقسم گردد يا بايد فعلا تقسيم شود و هرقسم ، عضوى در مجموعهء اطراف علم اجمالى محسوب گردد و يا اينكه تقسيمش مهمل گذاشته شود مشروط بر اينكه تقسيم مشابه آن در طرف ديگر نيز مهمل گذاشته شود ، مانند اينكه ما علم اجمالى داشته باشيم بآمدن يكى از چهار نفر ، دو نفرشان دو برادر ( ايرانى ) و دو نفر ديگرشان دو برادر ( عراقى ) باشند در چنين حالتى يا بايست هريك از فرزندان عضوى در مجموعهء اطراف قرار گيرد يا اينكه تقسيم در هريك از دو طرف ، مهمل گذاشته شده و مجموع اطراف علم را داراى دو عضو بدانيم كه عبارت باشند از فرد ( ايرانى ) و فرد ( عراقى ) .
از آنچه گذشت تعريف زير را از براى مجموعهء اطراف علم اجمالى بدست ميآوريم :
مجموعهء اطراف علم اجمالى عبارت است از مجموعهاى كه همهء اطراف علم اجمالى را دربرگيرد با اين اوصاف :
اوّلا اقسام ، فرعيّه نباشند .
ثانيا دو قسم اصلى يا اقسام اصلى در آن مهمل گزارده نشده باشد مگر در صورتى كه در ساير اطراف نيز تقسيم مشابهاش مهمل گذاشته شده باشد و اين تعريف را بديههء اضافى دوّم ميناميم كه علاوهبر بديهيات اوليّهاى كه حساب احتمال به آنها نيازمند بود و علاوهبر بديههء اضافى اوّلى كه ميگفت بايد رقم يقين بطور مساوى بر اطراف علم اجمالى تقسيم گردد به اين بديهه نيز در تفسير احتمال براساس علم اجمالى نيازمنديم .
پس هرمجموعهاى كه همهء اطراف علمى اجمالى را كه ايندو شرط را دارا
الأسس المنطقية في الإستقراء ( مبانى منطقى استقراء ) ( فارسى ) — صفحة 208
مساهمون: السيد محمد باقر الصدر
ص٢٠٨