صدر كرد . فورا او را طلبيد و فحش زياد به او داد و مىگفت تقصير من است كه ترا ترقى دادم و اين همه احسان به تو كردم و بعد من در اين سفر يك تنه آمدهام كه پدر تمام شماها را بسوزانم و روى سخن به نوكرهاى تبريزى شاه داشت . آنگاه حكم كرد چادر او را كندند و از اردو بيرونش كرد .
فرنگىها مىگويند كه خيال صدراعظم در اين سفر فرنگ اين بود كه مظفر الدين شاه را به سلاطين اروپا بنمايد كه هيچ قابليت و لياقت سلطنت ندارد و در ضمن ، عقل خود را برساند كه من با بودن اين شاه و جمعى از آدمهاى نفهم بايد ايران را بگردانم .
سبب فتنهء چين طايفهء بكسر « 1 » مىباشند . اسامى مختلفه دارند . يك اسم ايشان « يهوشوان » است يعنى « دوستداران اتحاد وطن » قصد اين طايفه اين است كه اهالى خارجه را از چين بيرون كنند و سلسلهء سلاطين حاليه را حفظ بنمايند و صاحبمنصبان به آنها همخيالند . امپراطريس چين هم كه در بعضى از ولايات چين طرف بىميلى است خيال آنها را به حال خود صرفه مىداند . عدد ياغىها به صد هزار نفر رسيده . چون امپراطور چين به هيچيك از اهالى اطمينان ندارد ، البته مايل اين طايفه است كه حامى سلسلهء حاليه و دشمن خارجه مىباشند . رؤساى نظام هم همين حال را دارند . عجالتا دول فرنگ باهم متفق شده هستند كه انتظام در چين بدهند . ژاپون هم تا حال با آنها همراه است . اتازونى همچنين ، مادامى كه مقصود حفظ نفوس خارجه باشد اگر پاى مقاصد پلتيكى به ميان آيد گمان نمىرود كه او با سايرين همراه باشد . اهم مقاصد رقابت روس با ژاپون است در سر چين ، از طرفى رقابت انگليس با روس .
شيخ حسن شريعتمدار ساكن طهران استرآبادى الاصل كه داراى منقول و معقول و حاوى فروع و اصول بود و چندى بيمارى سخت داشت و به جهت مداوا به شميران رفته بود ، در ماه ربيع الثانى ، در درشكه نشست و به طهران آمد . نزديك گلبندك طهران ، در ما بين درشكه او را تشنگى غالب شد . سقايى مىگذشت . از او آب طلبيد و آشاميد پس از آن سه دفعه گفت لا إله الّا اللّه و جان داد .
هامش
( 1 ) .Boxer