ترتيبى در اين كار بدهد . بعضى مىگويند صدراعظم مايل است كه گمرك به دست برادرش ميرزا اسماعيل خان امين الملك وزير داخله بدهد تا عمل گمرك كه مايهء نقدى دولت است در ادارهء خودش باشد . « 1 »
در چهارم شوال المكرم انجمن معارف ميرزا مهدى خان ممتحن الدوله امير تومان را كه فقط علم هندسه و جزيى فرانسه دارد به ناظمى مدارس طهران برقرار كردند . اين ممتحن الدوله شخص بىعلم و بىحيايى است . « 2 »
در مدرسهء افتتاحيه طهران كه مديرش ميرزا محمود خان مفتاح الملك است ، در رمضان المبارك يك دستگاه كارخانهء قالىبافى تهيه ديدهاند و هريك از شاگردان كه طالب اين علم باشد ، از روى قاعدهء صحيح به او ياد مىدهند .
در وقت تحويل شمس به حمل ، معمول سلاطين قاجاريه اين است كه در اطاق موزه مىنشينند . علما و بزرگان و رجال دربارى به حضور شاه مىآيند و شاهى اشرفى مىگيرند . سابق چون عدد رجال كم بود ، هريك مبالغى عيدى مىگرفتند . طول مدت بر عدهء رجال افزوده يعنى مناصب و درجه و القاب در ايران به حدى ارزان و سبك شد كه بدون خدمت داراى امتيازهاى دولتى شدند . لهذا در سنوات اخيره سلطنت ناصر الدين شاه و دو سال سلطنت مظفر الدين شاه عدهء اشخاص كه در سلام تحويل حضور شاه آمدند ، به هشتصد نفر رسيد . امسال تنگوزئيل كه سال سوم سلطنت مظفر الدين شاه است چون تحويل در ساعت پنج و كسرى ، از شب سهشنبه نهم ذى قعده واقع مىشود و از براى نخوابيدن شاه زحمت بود . لهذا عدهء مدعوين را به هشتاد نفر از علما و وزرا و بزرگان و شاهزادگان قرار دادند كه در شب حاضر شوند و از دست شاه عيدى بگيرند و ما بقى رجال و اجزاى ادارات را قرار دادند كه در روز بعد به توسط رؤساى خود به
هامش
( 1 ) . موضوع گمرك كه تنها محل عايدى نقدى ايران بود هميشه مورد توجه بود و بالاخره از مستشاران بلژيكى براى اصلاح گمرك استفاده كردند .
( 2 ) . ميرزا مهدى خان ممتحن الدوله در جزو چهل و دو نفرى كه براى تكميل تحصيلات به اروپا رفتند ، راهى آن ديار شد . خود او خاطرات ارزندهاى نوشته كه نشيب و فراز زندگانى او را روشن مىسازد . اين خاطرات به عنوان « خاطرات ممتحن الدوله » به كوشش حسينقلى خان شقاقى تهران ، 1362 ، چاپ اول ، انتشارات امير كبير 1352 .