بسميساط و قرقيسيا و از آنجا كشتيها [ 1 ] به اطراف رود ، ديگر بمصيه و بطائح و كشكن [ 2 ] و حدّ اين بطيحها [ 3 ] سى فرسنگ است اندر سى [ فرسنگ ] حدّى تا جزيرهء عرب و ديگر تاميسان و حدى تا دجله و [ حد ديگر ] بمصبّ فرات و نهروان ، و از بطايح اندر خليج ابله [ 4 ] رود [ و ] از [ آنجا به ] درياى هند .
دجله :
مخرج آن از كوههاى آمد [ 5 ] است و بكوهها [ ى ] سلسله [ 6 ] بگذرد و بسيارى از چشمها در آن فرايد و جويها [ و ] از ارمنيه به شهر آمد [ 7 ] و ميافارقين بگذرد و از آنجا كشتيها باطرافها [ 8 ] بيرون رود ، و بشق بغداد و نهروان و شطى [ 9 ] واسط ( 313 - آ ) و از آنجا ببطايح و بحر هند [ رود ] و شاعر گفته است :
شعر
بآمد مرة و برأس عين * و احيانا بميافارقين
سيحان :
از شهرهاء روم بيرون آيد و اندر بحر روم ريزد آنك درياء شامست
جيحان :
رود مصيصه است از بلاد روم بيرون ميآيد و بدرياء شام درآميزد .
جيحون :
از كوهها عتبت بيرون مىآيد و از مشرق با صبا [ 10 ] سوى شهرها [ ى ] و خاب [ 11 ] رود و آنجا را خود و خاب [ ناميده شود و ] چون ببلخ آيد جيحون خوانند ، و بجانب خوارزم و ترمذ و از آنجا بسياهكوه و از آنجا بطيحها شود چون درياهاء كوچك ، [ و ] بخليج طبرستان پيوندد .
هامش
[ ( 1 ) ] ظ : به كشتها به اطراف رود ياقوت : فيصيرا نهارا تسقى زروع السواد . . فاذا سقت الزروع و انتفع بمياهها فمهما فضل من ذلك انصب الى دجله - ابن رسته : ثم ينصب فى البطايح بعد أن يتفرع فيصير انهارا عظاما . . .
[ ( 2 ) ] ظ : كلمه بمصيه ترجمهء ( مصبه ) از اين عبارت ابن رسته است كه گويد : « فيصير انهارا عظاما و مصبه فى البطايح بموضع كسكر » كه مترجم مصبه را مصيه خوانده است ! و حاصل عبارت بايد چنين باشد : « و از آنجا بكشتهاى اطراف رود ديگر به بطايح و كسكر ريزد »
[ ( 3 ) ] اصل : بطيها البطيحه جمع بطاح و بطايح :
مسيل واسع فيه رمل دقاق الحصى ( المنجد ) و اين بطايح محل مخصوصى است در الجزيره كه از فاضل آب فرات تشكيل يافته و قبل از اسلام قسمتى از آن آباد بوده و بعد آن را آب گرفت
[ ( 4 ) ] اصل : ايله ، خليج ابله مراد شط العرب است
[ ( 5 ) ] اصل : آمده
[ ( 6 ) ] كذا . . ؟ ياقوت : حتى توافى الجبال المعروفة بجبال الجزيره ( 4 ص 38 )
[ ( 7 ) ] اصل : آيد
[ ( 8 ) ] ظ : بكشها باطرافها - يعنى بزراعتها تقسيم شود
[ ( 9 ) ] ياء علامت اضافه است
[ ( 10 ) ] يعنى : با جريان باد شمال ( صبا ) ابن رسته : يقبل من المشرق مع الصبا فيمر ببلاد و خان ( ص 91 )
[ ( 11 ) ] و خان - اعلاق النفيسه ( ص 91 ) .