وجه دوم ، اين كه قرآن كريم ، قصّهگويى و داستانسرايى را در قرآن ، اسلوبى براى تأكيد نهادن بر بعضى مفاهيم اسلامى در نزد امّت مسلمان قرار داده است . به اين ترتيب كه حوادث و وقايع پيرامون زندگانى مسلمانان ، در نزول آيات مختلف داستانى قرآن لحاظ گرديده ، و آن حوادث و وقايع ، با توجّه به وحدت اهداف و مضامين ، با رويدادهاى واقعى داستان پيوند داده شده است .
اين برقرارى پيوند و ارتباط ميان مفهوم و برداشت اسلامى از قصّه ، با واقعيّت بيرونى كه مسلمانان با آن مىزيستهاند ، مىتواند يك فهم اشتباه را از مفاد و مفهومى كه خداوند مىخواسته است كه امّت اسلامى از آن داستان داشته باشند ، پديد آورد ، و مسلمانان اين چنين پندارند كه آن مفهوم و معرفت اسلامى به همان ميدان و فضاى آن داستان و شرايط ويژهء آن ، منحصر است ؛ اين است كه قرآن كريم يك داستان واحد را چند مرتبه به تكرار در قرآن مىآورد ، تا آن پندار حصر و تضييق در مفهوم الهى و اسلامى داستان از ميان برداشته شود ، و بر وسعت و شمول آن تأكيد نهاده شود ، تا همهء رويدادها و حوادث مشابه را در برگيرد ، و به صورت يك قانون اخلاقى يا سنّت تاريخى درآيد كه بر همه وقايع و اتفاقات منطبق گردد . . . گذشته از كار آيى اين تكرارها ، به عنوان يك آگهى و هشدار نسبت به روابط و پيوندهايى كه ميان رويدادها و پديدههاى محيط زندگى مسلمانان ، در عصر نزول و پس از آن ، با آن مفاهيم و معارف اسلامى وجود دارد ، و در پرتو آن ، مسلمانان مىتوانند عمق و روح و روش و منش آن ديدگاههاى اسلامى را دقيقا دريابند .
علّت تكرار فراوان در داستان موسى عليه السّلام در قرآن ، و بويژه تفاوتى كه روح كلّى اين قصّه در سورههاى مكّى ، با روح كلّى همين قصّه در داستانهاى مدنى دارد ، مىتواند همين بوده باشد . در سورههاى مكّى ، در داستان حضرت موسى عليه السّلام تأكيد بر روابط موسى عليه السّلام از يك طرف و فرعون و درباريان او از طرف ديگر است ، بدون آن كه به برخوردهاى بنى اسرائيل با حضرت موسى عليه السّلام بپردازد ، مگر در دو مورد كه سخن از انحراف و كجروى بنى اسرائيل از خداپرستى ، به طور كلّى ، به ميان آورده است . به عكس ، در سورههاى مدنى ، در داستان حضرت موسى عليه السّلام همواره سخن از روابط موسى با بنى اسرائيل است كه نكته به نكته ، با مسايل اجتماعى و سياسى زمان نزول آيات قرآنى ارتباط داده مىشود .
علوم القرآن ( علوم قرآنى ) ( فارسى ) — صفحة 383
مساهمون: السيد محمد باقر الحكيم
ص٣٨٣